†. Πολλοὶ δέχονται, λέει, τὸν Καζαντζάκη ὡς μεγάλη μορφὴ τῆς ἑλληνικῆς λογοτεχνίας. Τὸ γεγονός, ὅμως, ὅτι ἀφορίστηκε, μᾶς ἐπιτρέπει νὰ τὸν μελετοῦμε;
Παιδιά, προσέξτε. Θὰ μποροῦσα νὰ σᾶς πῶ πάρα πολλὰ πράγματα στὸ θέμα «Καζαντζάκης». Ὅσα ὑπὲρ καὶ ὅσα κατὰ εἰπώθηκαν γιὰ τὸν Καζαντζάκη. Βεβαίως, ὑπῆρξε ἕνας βλάσφημος· θεωρήθηκε ἀκόμα καὶ μισέλληνας. Ἀποκαλεῖ τοὺς Ἕλληνες «αὐτὴ τὴν ἄτιμη ράτσα», λέει, καὶ τὰ λοιπά. Λέει πολλὰ πράγματα. Δὲν θὰ ἀσχοληθῶ μὲ αὐτά. Προσέξτε με, δὲν θὰ μπῶ στὸ θέμα νὰ σᾶς πῶ ποιός εἶναι ὁ Καζαντζάκης· ἴσως θὰ ξέρετε. Μπορεῖτε νὰ διαβάσετε ἂν δὲν ξέρετε. Ὑπάρχουν βιβλία ποὺ εἶναι ὑπὲρ τοῦ Καζαντζάκη καὶ βιβλία ποὺ εἶναι κατὰ τοῦ Καζαντζάκη.
Ἐκεῖνο ποὺ θὰ ἤθελα μόνο νὰ σᾶς πῶ εἶναι τὸ ἑξῆς —καὶ τὸ ὁποῖο δὲν ἀφορᾶ μόνο τὸν Καζαντζάκη, ἀλλὰ κάθε τύπο ἀνθρώπου καὶ κάθε λογοτέχνη τῆς δικῆς του κατηγορίας: Ὅτι ἡ λογοτεχνία (καὶ ὅταν λέμε λογοτεχνία, ἐννοοῦμε καὶ τὴν ποίηση, τὸν πεζὸ λόγο κ.λπ.) εἶναι ἢ δὲν εἶναι αὐτόνομη; Ξέρετε ὅτι ἀκολουθεῖ καὶ αὐτὴ τὸ δόγμα, γενικότερα, περὶ τέχνης, ὅτι «ἡ τέχνη εἶναι γιὰ τὴν τέχνη». Καὶ αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα «ἡ τέχνη εἶναι γιὰ τὴν τέχνη» δείχνει τὴν αὐτονομία τῆς τέχνης. Εἶναι πολὺ ἁπλό, παιδιά, ἂν καὶ εἶναι ἁπλό. Γιατί, θὰ μοῦ πεῖτε, ἂν εἶναι ἁπλό, γιατί δὲν τὸ καταλαβαίνουν οἱ ἄνθρωποι;
Ἐρωτοῦμε, ποιός εἶναι σημαντικότερος καὶ σπουδαιότερος; Ὁ Ἑρμῆς τοῦ Πραξιτέλη, ποὺ εἶναι ἕνα ἄγαλμα φτιαγμένο μὲ μιὰ ἄφθαστη τελειότητα, ἢ ἡ Ἀφροδίτη τῆς Μήλου, ποὺ βρίσκεται στὸ Παρίσι, στὸ Λοῦβρο, ἐπίσης μὲ μιὰ ἄφθαστη τελειότητα; Ποιό εἶναι ἀνώτερο: αὐτὰ τὰ ἔργα τέχνης ἢ ἐγὼ ὡς ἄνθρωπος; Ἁπλούστατα. Ξέρετε, σᾶς τὸ ἔχω πεῖ κι ἄλλη φορά, ὅταν ἤμουν νέος σὰν κι ἐσᾶς, ἀλλὰ καὶ μεγαλύτερος ἀπὸ ἐσᾶς, μὲ εἶχε βασανίσει πολύ —γιὰ χρόνια μὲ εἶχε βασανίσει αὐτὸ τὸ ἐρώτημα. Εἶναι, ὅμως, πολὺ ἁπλό. Ἡ τέχνη μιμεῖται τὸ πρωτότυπο· τὴ φύση ἢ τὸν ἄνθρωπο μιμεῖται. Ὅσο καὶ ἂν εἶναι σπουδαῖο ἕνα ἔργο, ὅσο καὶ ἂν οἱ ἄνθρωποι λένε καὶ ξαναλένε, καυχιοῦνται καὶ ἐγκωμιάζουν, δὲν παύει ἡ τέχνη νὰ εἶναι μίμηση —μίμηση πρωτοτύπων.
Κάποτε μάθαινα λίγο βιολί· σας τὸ ἔχω ξαναπεῖ αὐτό. Καὶ ἔγινε μιὰ συζήτηση μὲ τὴ δασκάλα μου, ἡ ὁποία ἦταν διανοούμενη. Καὶ σταματούσαμε ἐκεῖ τὸ μάθημα. Ξέρετε, μερικὲς φορὲς κάναμε μάθημα —ὄχι γιατί κρατοῦσε λίγο, ἀλλὰ γιατί τὶς περισσότερες ὧρες τὶς ἀναλώναμε σὲ συζήτηση. Ἤμουν ἕνα παιδὶ 16 μὲ 17 χρονῶν, κάπου ἐκεῖ. Καὶ θυμᾶμαι τῆς εἶχα θέσει τὸ ἐρώτημα: «Τί εἶναι πιὸ σπουδάϊο, πιὸ ὡραῖο, πιὸ αὐθεντικό; Τὸ βιολὶ ἢ ἡ ἀνθρώπινη φωνή;». Καὶ μοῦ λέει: «Ἡ ἀνθρώπινη φωνή». Ἐμένα μὲ παραξένεψε καὶ δὲν τὸ πίστευα, δὲν τὸ δεχόμουν. «Ἐπειδὴ τὸ βιολὶ ἔχει δυνατότητες —θὰ λέγαμε τεχνικὲς— καὶ εἶναι μαγεία», ἔλεγα, «μὰ δὲν εἶναι δυνατόν!». «Ὄχι», μοῦ λέει, «αὐθεντικὸ πρᾶγμα εἶναι ἡ φωνή. Τὸ βιολὶ μιμεῖται τὴν ἀνθρώπινη φωνή».
Αὐτὸ εἶναι ἀληθέστατο· ἡ τέχνη μιμεῖται τὸν ἄνθρωπο. Ἐξάλλου, εἶναι δημιούργημα τοῦ ἴδιου του ἀνθρώπου. Πεῖτε μου, σᾶς παρακαλῶ, σᾶς παρακαλῶ ποιός εἶναι ἀνώτερος: ὁ τσουκαλᾶς ἢ τὸ τσουκάλι; Ποιός εἶναι ἀνώτερος; Τὸ τσουκάλι εἶναι δυνατὸν ποτὲ νὰ εἶναι ἀνώτερο, ὅσο κι ἂν εἶναι στολισμένο, ὡραῖα φτιαγμένο καὶ διακοσμημένο· ἀκόμα καὶ ἂν εἶναι τόσο πολύτιμο, ποὺ νὰ πουλήσεις ὅλη τὴ γῆ γιὰ νὰ τὸ ἀγοράσεις. Ὅσο κι ἂν εἶναι σπουδαῖο, δὲν μπορεῖ ποτὲ νὰ εἶναι πολυτιμότερο ἀπὸ τὸν τσουκαλᾶ ποὺ τὸ ἔφτιαξε. Ὅπως καὶ ἡ κτίση δὲν εἶναι ἀνώτερη τοῦ Θεοῦ. Συνεπῶς, ἡ τέχνη δὲν εἶναι ἀνώτερη τοῦ καλλιτέχνου. Ἄρα, ἡ τέχνη δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι αὐτόνομη· ἄρα, ἡ τέχνη πρέπει νὰ ὑπηρετήσει τὸν ἄνθρωπο.
Στὸ γενικότερο αὐτὸ πλαίσιο, ἔρχομαι καὶ σᾶς λέω ὅτι καὶ ἡ λογοτεχνία —τὸ λέει καὶ ἡ λέξη, ἡ τέχνη τοῦ λόγου, εἴτε ὡς πεζὸ εἴτε ὡς ποίημα— ἔρχεται νὰ ὑπηρετήσει τὸν ἄνθρωπο. Τώρα, ἂν τελικὰ αὐτὴ ἡ τέχνη τοῦ λόγου τραβάει τὰ δικά της μονοπάτια καὶ λέει: «Δὲν μὲ ἐνδιαφέρει ἐμένα ἂν θὰ ὠφελήσω τὸν ἄνθρωπο ἢ δὲν θὰ τὸν ὠφελήσω. Ἐμένα μοῦ ἀρέσει νὰ τραβῶ τὰ δικά μου μονοπάτια, νὰ γίνω αὐτόνομη τέχνη. Θὰ γκρεμίσω ἢ θὰ οἰκοδομήσω, μοῦ εἶναι ἀδιάφορο». Ἔτσι, παιδιά, καὶ ἡ τέχνη τοῦ Καζαντζάκη, μαζὶ μὲ τὴν τέχνη πολλῶν ἄλλων, στὴν πραγματικότητα εἶναι μιὰ αὐτονομημένη τέχνη —μιὰ χειραφετημένη τέχνη. Μιὰ τέχνη ποὺ κοιτάζει μόνο τὸν ἑαυτό της καὶ δὲν ὑπηρετεῖ τὸν ἄνθρωπο.
Βλέπετε πόσα σᾶς εἶπα, γιὰ νὰ σᾶς δείξω ὅτι στὸ τέλος εἶναι μιὰ τέχνη ποὺ καταστρέφει. Ἔτσι, στὸ τέλος, γίνεται μιὰ αὐτονομημένη τέχνη, ἕνα εἴδωλο, μπροστὰ στὸ ὁποῖο στέκεται ὁ ἄνθρωπος καὶ θαυμάζει τὰ ἔργα τῶν χειρῶν του. Ἔχουμε φέρει, ἐπὶ παραδείγματι, στὸ προσκήνιο ἕνα ἔργο τοῦ Καζαντζάκη καὶ στεκόμαστε· τὸ θαυμάζουμε, χασκόμαστε, ἀνοίγουμε τὸ στόμα μας καὶ λέμε: «Τί θαυμάσιο!». Ἔ, τί εἶναι αὐτό, ἔργο τῶν χειρῶν μας εἶναι. Μποροῦμε νὰ τὸ θαυμάζουμε παραπάνω ἀπὸ αὐτὸ ποὺ εἶμαι ἐγώ; Εἶναι δυνατόν; Ἂν αὐτὸ τὸ ἔργο μὲ ὑπηρετήσει, ἂν μπεῖ στὴν ὑπηρεσία μου ἡ λογοτεχνία, στὴν ὑπηρεσία μου γιὰ νὰ γίνω ἀληθινὸς ἄνθρωπος, ἀνώτερος καὶ ὑψηλὸς ἄνθρωπος, τότε μὲ ὑπηρετεῖ ἡ τέχνη· τότε ἡ τέχνη εἶναι πιὸ κάτω ἀπὸ μένα καὶ τότε μπορῶ νὰ ἀποδέχομαι τὴν τέχνη καὶ ὄχι νὰ εἶναι αὐτονομημένη.
Λυπᾶμαι, ἀλλὰ ἡ τέχνη τοῦ Καζαντζάκη εἶναι αὐτονομημένη· καὶ εἶναι αὐτονομημένη ὄχι μόνο ὡς πρὸς τὸν χριστιανισμό, ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τὸν ἴδιο τόν ἄνθρωπο, τὸν ὁποῖον στὸ τέλος καταδικάζει. Ἂν δὲν ἔχετε διαβάσει, μὴ διαβάσετε. Ἔτυχε νὰ διαβάσω, δὲν ξέρω πῶς, τὴν «Ἀσκητική» του. Κάθε γραμμὴ ποὺ διάβαζα, ἔξω ἀπὸ τὴν τέχνη σὰν ἰδέες —γιατί, ἐδῶ ποὺ τὰ λέμε, πρέπει κανεὶς νὰ μὴν θαμπώνεται ἀπὸ τὴν τέχνη, ἀλλὰ νὰ βλέπει καὶ τὴν οὐσία. Μπορεῖ νὰ μοῦ παρουσιάζεις ἕνα πιάτο ποὺ νὰ εἶναι στολισμένο μὲ χρυσόχαρτα, μὰ τὰ χρυσόχαρτα δὲν τρώγονται. Θὰ κοιτάξω, ἐπίσης, ἂν αὐτὸ ποὺ ἔχει τὸ πολὺ στολισμένο ἂν τρώγεται. Ἔτσι, ἂν κανεὶς προσέξει τὸ περιεχόμενο, θὰ πεῖ: «Ταλαιπωρία! Φτωχέ, πάμπτωχε Καζαντζάκη, παραπαίεις· δὲν ξέρετε ποῦ βρίσκεσαι. Εἶσαι σὲ ἕνα πέλαγος ἰδεῶν· πότε πιάνεις τοῦτο καὶ πότε πιάνεις ἐκεῖνο. Ταλαίπωρε, φτωχὲ Καζαντζάκη, σὲ λυπᾶμαι. Εἶσαι φτωχὸς καὶ ταλαίπωρος, πιὸ φτωχὸς ἀπὸ τοὺς πιὸ φτωχούς, γιατί οἱ ἰδέες σου παραπαίουν».
Ἔτσι θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ πεῖ διαβάζοντας, ὅπως σᾶς εἶπα, τὴν Ἀσκητική του. Ἐκεῖ ἔχει πιὸ πολὺ τοὺς καημοὺς τοῦ κ.λπ. Ναί, αὐτὸ εἶναι τὸ δυστύχημα. Ὕστερα, δὲν εἶναι μόνο ὅτι δὲν ὑπηρετεῖ τὸν ἄνθρωπο· εἶναι ποὺ δὲν ὑπηρετεῖ οὔτε τὴν Ἐκκλησία, δὲν ὑπηρετεῖ τελικὰ οὔτε τὸν ἄνθρωπο. Τὸν κάνει δυστυχισμένο, τὸν κάνει ὀρθολογιστή, τὸν κάνει ἀγνωστικιστὴ τὸν ἄνθρωπο· τὸν κάνει μπροστὰ στὸ μυστήριο τῆς ζωῆς νὰ στέκεται καὶ νὰ λέει: «Δὲν ὑπάρχει τίποτα». Καὶ νὰ εἶναι ὁ ἄνθρωπος μόνος μέσα στὸ σύμπαν καὶ νὰ σηκώνει τὸ βάρος του. Ὁ ἄνθρωπος, ἅμα εἶναι μόνος στὸ σύμπαν —δηλαδὴ ἔχει τὴν αἴσθηση ὅτι εἶναι μόνος— σηκώνει τὸν κόσμο ὅλο, τὸ σύμπαν ὅλο. Καὶ ἔτσι συντρίβεται καὶ συνθλίβεται.
Εἶναι καὶ ἐκεῖνος ποὺ στέκεται καὶ μπροστὰ στὸ φαινόμενο, στὸ θέμα τῶν θεσμῶν τῆς πατρίδος, ἕνας ἄνθρωπος ποὺ δὲν ἔχει μέσα του τίποτα. Ποῦ μποροῦμε νὰ τὸν κατατάξουμε; Στοὺς γόητες ποὺ λέει, παιδιά, ποὺ λέει τὸ βιβλίο τῆς Ἀποκαλύψεως στὸ 21,8. Λέει: «τοῖς δὲ δειλοῖς καὶ ἀπίστοις καὶ ἐβδελυγμένοις καὶ φονεῦσι καὶ πόρνοις καὶ φαρμακοῖς καὶ εἰδωλολάτραις καὶ πᾶσι τοῖς ψευδέσι τὸ μέρος αὐτῶν ἐν τῇ λὶμνῃ τῇ καιομὲνῃ ἐν πῦρὶ καὶ θεῖῳ, ὃ ἐστιν ὁ θάνατος ὁ δεύτερος.» Καὶ λέει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος: «πονηροὶ δὲ ἄνθρωποι καὶ γόητες προκόψουσιν ἐπὶ τὸ χεῖρον, πλανῶντες καὶ πλανώμενοι.» Β Τίμ. 3,13. Δηλαδή, οἱ γόητες θὰ προκόψουν στὸ χειρότερο. Ποιοί εἶναι αὐτοὶ οἱ γόητες; Εἶναι γνωστὸ ὅτι ἡ λέξη «γόης», ὡς οὐσιαστικό, σημαίνει «μάγος». Σήμερα λέμε: «Αὐτὸς ὁ ἄντρας εἶναι γόης», δηλαδὴ εἶναι τόσο ὡραῖος ποὺ σὲ μαγεύει· τώρα ἔχουμε χάσει τὴν ἀρχικὴ ἔννοια τῆς λέξεως. «Γόης», λοιπόν, θὰ πεῖ «μάγος». Καὶ λέει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος ὅτι οἱ γόητες, δηλαδὴ οἱ μάγοι, θὰ προκόψουν στὸ χειρότερο. Περὶ τίνος πρόκειται; Εἶναι οἱ ἄνθρωποι ποὺ ὄχι μόνο, θὰ λέγαμε, χρησιμοποιοῦν τὰ μαγικά τους σύνεργα σὰν τοὺς κοινοὺς μάγους, ἀλλὰ εἶναι ὁ μάγος τῆς πένας —ὁ λογοτέχνης, ὁ μάγος τῆς πένας. Καὶ κρατῶντας τὴ μαγεία τῆς πένας, ἂν ὁ Θεὸς τοῦ χάρισε τὸ προσὸν νὰ εἶναι πραγματικὰ ἕνας ἄξιος τῆς πένας, μὲ αὐτήν την ἀξιοσύνη, μὲ αὐτὸ τὸ χάρισμα, μὲ αὐτὸ τὸ ταλέντο, νὰ φτάνει τελικὰ ὁ ἄνθρωπος, δυστυχῶς, νὰ στρέφεται καὶ ἐναντίον τοῦ Θεοῦ καὶ ἐναντίον τοῦ ἀνθρώπου. Γι' αὐτὸ λέει ὅτι οἱ γόητες προκόψουσιν ἐπὶ τὸ χεῖρον καὶ τὸ μέρος τῶν γοήτων, τῶν μάγων, εἶναι ἡ αἰώνια κόλαση.
Αὐτὰ θὰ εἶχα, παιδιά, νὰ σᾶς πῶ γιὰ τὸ ζήτημα τοῦ Καζαντζάκη. Χωρὶς νὰ μιλήσω πιὸ εἰδικὰ γιὰ αὐτὸν· μιλάω γενικότερα. Ἀφορμὴ πῆρα ἀπὸ τὴν ἀπορία σας καὶ εἶπα ὅ,τι εἶπα καὶ γιὰ τὸν Καζαντζάκη.
🔸89 η🔸 ομιλία στην κατηγορία : " Ἀπαντήσεις ἀποριῶν (Κατηχήσεων Ἀνδρῶν – Γυναικῶν) ".
