†. Αγαπητοί μου, μέ τήν βοήθεια τοῦ Θεοῦ, ἔχουμε μπροστά μας τόν 100ο Ψαλμό. Διαβάζω:
1) Έλεος καὶ κρίσιν ᾄσομαί σοι, Κύριε·
2) ψαλῶ καὶ συνήσω ἐν ὁδῷ ἀμώμῳ· πότε ἥξεις πρός με; διεπορευόμην ἐν ἀκακίᾳ καρδίας μου ἐν μέσῳ τοῦ οἴκου μου.
3) οὐ προεθέμην πρὸ ὀφθαλμῶν μου πρᾶγμα παράνομον, ποιοῦντας παραβάσεις ἐμίσησα· οὐκ ἐκολλήθη μοι καρδία σκαμβή.
4) ἐκκλίνοντος ἀπ᾿ ἐμοῦ τοῦ πονηροῦ οὐκ ἐγίνωσκον.
5) τὸν καταλαλοῦντα λάθρᾳ τὸν πλησίον αὐτοῦ, τοῦτον ἐξεδίωκον· ὑπερηφάνῳ ὀφθαλμῷ καὶ ἀπλήστῳ καρδίᾳ, τούτῳ οὐ συνήσθιον.
6) οἱ ὀφθαλμοί μου ἐπὶ τοὺς πιστοὺς τῆς γῆς τοῦ συγκαθῆσθαι αὐτοὺς μετ᾿ ἐμοῦ· πορευόμενος ἐν ὁδῷ ἀμώμῳ, οὗτός μοι ἐλειτούργει.
7) οὐ κατῴκει ἐν μέσῳ τῆς οἰκίας μου ποιῶν ὑπερηφανίαν, λαλῶν ἄδικα οὐ κατεύθυνεν ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν μου.
8) εἰς τὰς πρωίας ἀπέκτεινον πάντας τοὺς ἁμαρτωλοὺς τῆς γῆς τοῦ ἐξολοθρεῦσαι ἐκ πόλεως Κυρίου πάντας τοὺς ἐργαζομένους τὴν ἀνομίαν.
Αὐτός ὁ Ψαλμός ἔχει τήν ἐπιγραφή: «Ψαλμὸς τῷ Δαβίδ»· γι' αὐτό δέν μποροῦμε νά ἀμφισβητήσουμε τήν πατρότητα τοῦ Ψαλμοῦ, πώς εἶναι δηλαδή τοῦ Δαβίδ.
Ἔχει ὅλα ἐκεῖνα τά χαρακτηριστικά της δαβιδικῆς ποιήσεως, τό πυκνό ύφος καί λοιπά. Είναι μικρός Ψαλμός καί εἶναι ἄγνωστο τό πότε ἔγινε ἡ σύνθεσή του. Πιθανόν νά ἔγινε λίγο μετά, ἤ ἀμέσως μετά, τήν ἀνάληψη τῆς βασιλείας καί τήν ἀναγνώριση τοῦ Δαβίδ ἀπό ὅλες σχεδόν τίς φυλές τοῦ Ἰσραήλ, ἐκτός δηλαδή ἀπό τίς δύο φυλές, τοῦ Βενιαμίν καί τοῦ Ἰούδα, ἀπό τήν ὁποία μάλιστα καί καταγόταν. Οἱ φυλές τοῦ Ἰσρα-ήλ ἦταν ὅπως ἀκριβῶς εἶναι οἱ Ηνωμένες Πολιτείες, πού κάθε πολιτεία έχει ἕνα καταστατικό, ἄς ποῦμε, καί πρέπει να δημιουργήσει προϋποθέσεις ἐγκρίσεως καί λοιπά. Κάπως ἔτσι ἦταν οἱ φυλές σχετικά μέ τήν ἀνάδειξη ενός βασιλέως. Τελικά ὅμως ἀναγνωρίσθηκε ὁ Δαβίδ ἀπ' ὅλες τίς φυλές, καί ἔγινε ὁ βασιλιάς και τῶν δώδεκα φυλῶν τοῦ Ἰσραήλ. Αμέσως μετά έκανε το πρόγραμμα πού μέ βάση αὐτό θά ἀσκοῦσε τή βασιλεία του.
Ὁ Ψαλμός αὐτός, μ' ἕναν ἀνάγλυφο τρόπο, μᾶς δίνει αὐτό τό πρόγραμμα τοῦ βασιλέως. Ἂν αὐτόν τόν Ψαλμό ὅλοι ὅσοι κυβερνοῦν ἕναν λαό τόν εἶχαν ὡς πρόγραμμα διακυβερνήσεως τῆς χώρας τους, πραγματτικά ἡ γῆ μας θά ἦταν ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Πραγματικά! Καί εἰλικρινά αὐτόν τόν Ψαλμό ὁ Δαβίδ τόν ἔβαλε σέ ἐφαρμογή, γιατί βγαίνει από τά βάθη τῆς καρδιᾶς του. Δέν ἦταν ἁπλά ὅπως εἶναι οἱ προεκλογικοί λόγοι, πού ἄλλα λένε πρίν καί ἄλλα κάνουν μετά. Ὁ Δαβίδ ἐκεῖνα πού προγραμμάτισε, ἐκεῖνα καί πραγματοποίησε, δεδομένου ὅτι δέν ἔκανε προεκλογικό λόγο, αλλά οὔτε καί κάποιον ἄλλο λόγο μετά τήν ἀνάληψη τῆς βασιλείας, ἀλλά ἔκανε προσευχή. Καί στην προσευχή μας στον Θεό δέν μπορούμε να κοροϊδέψουμε, δέν μποροῦμε νά ποῦμε πράγματα διαφορετικά ἀπό ἐκεῖνα πού ἔχουμε στα βάθη τῆς ψυχῆς μας για να πραγματοποιήσουμε.
Ἐπί πλέον ὅμως ὁ Ψαλμός αυτός θα μπορούσαμε νά ποῦμε ὅτι εἶναι θαυμάσιος Ψαλμός γιά τόν κάθε πιστό, εἴτε πρόκειται να αναλάβει τή διακυβέρνηση ἄλλων ἀνθρώπων –πολύ ὑπεύθυνη εργασία– εἴτε πρόκει·ται να κυβερνήσει τό ἴδιο του το σπίτι. Σ' αυτόν τόν Ψαλμό ὁ Δαβίδ δέν ἀναφέρεται μόνο στη διακυβέρνηση τοῦ λαοῦ ὡς βασιλιάς, ἀλλά καί στή διακυβέρνηση τοῦ βασιλικού του οἴκου, ὡς οἰκογενειάρχης πιά. Οπως σᾶς εἶπα λοιπόν, εἶναι ἕνα πρόγραμμα διακυβερνήσεως, εἴτε λαοῦ εἴτε σπιτιοῦ.
Ὁ μέγας Ἀθανάσιος λέει ἐπιγραμματικά γιά τόν Ψαλμό αὐτό ὅτι εἶναι γιά τόν κάθε πιστό· «ἐν τούτῳ τῷ ψαλμῷ τὸν τέλειον ἡμῖν διαγράφει, τὸν κατὰ Θεὸν πολιτευόμενον» (MPG 27.424.43.). Δηλαδή αὐτός ὁ Ψαλμός μᾶς περιγράφει τό πῶς μπορεῖ κανείς νά ζεῖ κατά τέλειο τρόπο ἀπέναντι στον Θεό καί τούς ἀνθρώπους.
Καί ἐρχόμαστε τώρα να αναλύσουμε αὐτόν τόν Ψαλμό. Πρίν ὅμως ἀρχίσουμε, νά σᾶς πῶ ἀκόμη δύο λόγια. Ἐκεῖνο πού σᾶς εἶπα, ὅτι ὁ Ψαλμός ταιριάζει καί γιά τή διακυβέρνηση ἑνός λαοῦ καί γιά τή διακυβέρνηση τοῦ σπιτιοῦ μας, εἶναι αὐτό πού λέει ὁ ἀπόστολος Παῦλος, συνδέοντας καί τά δυό αυτά. Αναφέρεται στον μέλλοντα ἱερέα και λέει: «Ἄν ὁ μέλλων ἱερέας –τα γράφει στον Τιμόθεο– δεν γνωρίζει να κυβερνήσει το σπίτι του, πῶς θά φροντίσει τήν ἐκκλησία τοῦ Θεοῦ;» (Α΄ Τιμ. 3, 5.). Γιατί ἡ Ἐκκλησία εἶναι μιά μεγαλύτερη οἰκογένεια. Ἔτσι θα μπορούσαμε νά ποῦμε ὅτι δίνουμε δεῖγμα στο μικρό δηλαδή ὁ πιστός στο λίγο, εἶναι πιστός καί στό πολύ, καί ὁ ἄπιστος στό λίγο, εἶναι ἄπιστος και στο πολύ. (Βλ. Ματθ. 25, 21-23,) Βλέπετε πῶς συνδέονται τα πράγματα;
Πολλές φορές ζητάμε να κυβερνήσει κάποιος πολλούς ἀνθρώπους ἤ μιά χώρα, ἐνῶ ἔχει ἕνα σπίτι διαλυμμένο, ἤ νά ἀναδείξουμε ἕναν ἱερέα, τοῦ ὁποίου το σπίτι δέν εἶναι καθόλου υποδειγματικό. Είναι δύο πράγματα, πού συνδέονται άμεσα. Κι ἂν τό θέλετε, αὐτός πού ἔμαθε νά κυβερνάει πρῶτα τόν ἑαυτό του και ὕστερα το σπίτι του, ἐκεῖνος μόνο θα μπορέσει να φανεῖ σωστός κυβερνήτης, καί μετά να κυβερνήσει καί τούς ἄλλους. Αὐτό εἶναι ἕνας κανόνας πού βγαίνει και ἐμπειρικά.
«Ἔλεος καὶ κρίσιν ἄσομαί σοι, Κύριε». Τήν ἀγάπη καί τή δικαιοσύνη Σου θα ὑμνήσω μπροστά σ' Ἐσένα, Κύριε.
Ἐδῶ ὁ Δαβίδ ἀμέσως, από τήν ἀρχή, θέλει να ψάλει δυό ἰδιότητες τοῦ Θεοῦ· τό ἔλεος καί τή δικαιοσύνη. Γιατί ὅμως αὐτές τίς δυό, γιά τίς ὁποῖες κι ἐμεῖς πολλές φορές ἔχουμε μιλήσει;
Ὁ Θεός ἀσκεῖ στούς ἀνθρώπους αὐτές τίς δυό ἴδιότητές Του, τήν ἀγάπη καί τή δικαιοσύνη, γι' αὐτό καί κάθε κυβερνήτης πρέπει νά τίς ἀσκήσει, εἴτε στο σπίτι του εἴτε στην πολιτεία. Μπορείτε να φαντασθεῖτε ἕναν ἄνδρα, ἕναν οἰκοδεσπότη (περιορίζομαι στο σπίτι, γιατί πιό πολύ θα μιλήσω για τον οικοδεσπότη παρά για τόν κυβερνήτη), νά ἔχει μόνο δικαιοσύνη, ἀλλά νά μήν ἔχει ἀγάπη, νά ἀπαιτεῖ δηλαδή τά πάντα νά εἶναι στήν ἐντέλεια, ἀλλά νά μήν ὑπάρχει ἔλεος, νά μήν ὑπάρχει εὐσπλαχνία; Μπορείτε να φαντασθεῖτε ἕναν πατέρα νὰ ἀσκεῖ ἀγωγή στα παιδιά του μόνο μέ τήν ἀρετή τῆς δικαιοσύνης, καί ποτέ μέ τήν ἀρετή τῆς ἐπιείκειας και τῆς ἀγάπης; Εἶναι δυνατόν; Η αντίστροφα: να ξεφύγει ἡ ἔννοια τῆς δικαιοσύνης καί τῆς τάξεως, στό ὄνομα τῆς ἀγάπης καί τοῦ ἐλέους;
Αὐτό νά τό ξέρετε· ἕνας οἰκογενειάρχης, ἕνας πατέρας –μιά πού ἔχουμε ἄνδρες ἐδῶ μέσα– στο σπίτι του, πρέπει νά ἀσκεῖ καί τίς δυό αυτές ἰδιότητες του Θεοῦ, πού μέ βάση αυτές κυβερνάει ὁ Θεός τόν κόσμο· καί τήν ἀγάπη, καί τήν αυστηρότητα. Ούτε μόνο τήν ἀγάπη νά ἔχει, οὔτε μόνο την αυστηρότητα. Ἔτσι ὁ Δαβίδ στην πραγματικότητα, ὅταν ὑμνεῖ τόν Θεό γι' αὐτές Του τίς δύο ιδιότητές Του, θέλει νά πεῖ «Κύριε, θα Σέ μιμηθῶ»· δηλαδή θά Σέ ἀντιγράψω· ἐκεῖνο πού Ἐσύ κάνεις, θά τό κάνω καί ἐγώ. Ὁ Δαβίδ λοιπόν γίνεται ἕνας μικρός θεός στην πολιτεία τοῦ Θεοῦ, τόν Ἰσραήλ. Κι ὁ οἰκοδεσπότης γίνεται ἕνας μικρός θεός μέσα στο σπίτι του· ὄχι τυραννίσκος, ἀλλὰ ἕνας μικρός θεός, πού ἀσκεῖ τήν ἀγάπη, ἀσκεῖ καί τή δικαιοσύνη.
Θέλω ἀκόμη νά σᾶς πῶ ὅτι αὐτός ὁ Ψαλμός, ἐφόσον αναφέρεται στο πρόγραμμα διακυβερνήσεως μιας χώρας, εἶναι μέ μορφή αποφθεγματική, δηλαδή όπως ἔχουμε τό βιβλίο τῶν Παροιμιών ἤ τό βιβλίο τῆς Σοφίας Σειράχ ἢ τό βιβλίο τῆς Σοφίας Σολομῶντος, πού ἐκφράζουν σοφά πράγματα μέ ἀποφθεγματικό ή παροιμιώδη τρόπο. Καί ἀπόφθεγμα εἶναι τό νά διατυπώσω σοφά πράγματα με πολύ λίγα λόγια, μ' ἕναν πυκνό τρόπο αὐτός εἶναι ὁ ἀποφθεγματικός τρόπος. Αὐτός ὁ Ψαλμός ἔχει αὐτή τή μορφή, τήν ἀποφθεγματική.
«Ψαλῶ καὶ συνήσω ἐν ὁδῷ ἀμώμων», δηλαδή θά Σέ ὑμνῶ καί θά φροντίζω νά εἶμαι σέ ἄμεμπτο δρόμο, σε τέλειο δρόμο.
Αὐτό θά πεῖ ὅτι ἡ φροντίδα ἐκείνου πού κυβερνά θα πρέπει νά εἶναι νά κυβερνήσει ἄμωμα, ἄρα τέλεια. Αὐτή ἡ τελειότητα θά εἶναι φυσικά μέσα στις δυνατότητες και στα μέτρα τά ἀνθρώπινα. Νά μήν ὑπάρχει μῶμος, κατηγορία, μομφή στον τρόπο πού θά κυβερνήσει κανείς το σπίτι του. Αν βάλουμε στόχο να κυβερνήσουμε μέ τελειότητα, τότε οπωσδήποτε θα πετύχουμε πολλά πράγματα.
Ἐδῶ ὅμως ὑπάρχουν μερικά στοιχεῖα κάποτε λανθασμένα, πού πρέπει να τα τονίσουμε. Υπάρχει μία απολυτότητα πολλές φορές στούς ἀνθρώπους, καί αὐτό εἶναι ἕνα μειονέκτημα· υπάρχει δηλαδή ἤ ἕνας ἰδεαλισμός ἤ ἕνας ρεαλισμός. Ὅλα αὐτά εἶναι λανθασμένες θέσεις σχετικά μέ τήν τελειότητα. Ας τα πάρουμε μέ τή σειρά.
Ἡ ἀπολυτότητα εἶναι ὅταν τα θέλουμε ὅλα τέλεια. Πῶς θά τό διορθώσει κανείς αὐτό, πού βέβαια εἶναι λάθος; Ὁ ἀπόλυτος ἄνθρωπος εἶναι ουτοπιστικός ἄνθρωπος, εἶναι ἐκτός πραγματικότητος. Γι' αὐτό καί κατηγοροῦν ὡς ἀπόλυτο ἐκεῖνον πού ἁπλά εἶναι πιστός. Ὁ πιστός, ὁ πολύ πιστός, δέν εἶναι ἀπόλυτος. Ἡ ἔννοια τοῦ ἀπολύτου εἶναι μιά κατάσταση ουτοπιστική, ἐνῶ ὁ πολύ πιστός ζεῖ μέσα στην πραγματικότητα. Λοιπόν, πῶς θά διορθώσει κανείς αὐτό τό μειονέκτημα τῆς ἀπολυτότητος; Σε μερικούς ανθρώπους ἔχει κολλήσει μιά ἰδέα παράξενη, καί τά θέλουν όλα σέ μιά ἀπολυτότητα. Ἡ διόρθωση σ' αυτό γίνεται μέ ὅ,τι εἶπε στήν ἀρχή: μέ τό ἔλεος καί τή δικαιοσύνη, δηλαδή την ἀγάπη καί τήν αυστηρότητα. Ἂν ἔχουμε αὐτά τά δύο πράγματα πάντοτε μαζί, θα ξεφύγουμε τόν ύφαλο, γιατί ὕφαλος εἶναι ἡ ἀπολυτότητα.
Καί τώρα ὁ ιδεαλισμός· κι αυτός ύφαλος εἶναι. Ὁ ιδεαλισμός εἶναι τό νά μήν πατάω σε στέρεο έδαφος, να βρίσκομαι δηλαδή πάλι εκτός πραγματικότητος, να βρίσκομαι στα σύννεφα. Κι αὐτό εἶναι ὕφαλος! Πάντοτε θά κινοῦμαι μέ βάση μία πραγματική κατάσταση. Θά ξέρω τίς δυνατότητες τῶν ἀνθρώπων μου, τοῦ σπιτιοῦ μου, τῆς πολιτείας μου, θα ξέρω τί μποροῦν νά ἀποδώσουν, καί δέν θά ζητήσω πράγματα πού δέν μποροῦν νά ἐφαρμοστούν, πού βρίσκονται στα σύννεφα!
Τό ἀντίθετο ἀπό τόν ιδεαλισμό εἶναι ὁ ρεαλισμός, δηλαδή όταν θέλω να βλέπω τα πράγματα μόνο σ' ἕνα ἐπίπεδο, κολλημένο πάνω στή γῆ. Εἶναι ἀντίθετο ἀπό τό ἄλλο, τό κολλημένο πάνω στα σύννεφα. Εἶναι δυό ἀκρότητες. Δέν θά πάρω οὔτε τόν ρεαλισμό οὔτε τόν ιδεαλισμό. Αὐτά μάλιστα τά δύο εἶναι παιδάκια τῆς ἀπολυτότητος, καί συνήθως γεννιούνται κατά τήν ἐφηβική ηλικία, καί παρουσιάζεται σέ ὅλους τούς ἀνθρώπους, ἰδίως ὅμως στούς ἄνδρες.
Ξεκινάει ὁ ἔφηβος μέ ἀπολυτότητα καί μέ ἕναν ιδεαλισμό· κι ὅταν φάει τα μούτρα του στη ζωή, τότε προσγειώνεται στον ρεαλισμό. Αργότερα, ὅταν τόν βρεῖ κανείς σέ ἡλικία κάπου τριάντα-σαράντα καί πενήντα χρονῶν καί τοῦ μιλήσει για κάτι πού εἶναι ἀνεβασμένο, εἶναι ὑψηλό, είναι όμορφο, ἐκεῖνος λέει: «Α, ἀγαπητέ μου... κάποτε κι ἐγώ πετούσα στα σύννεφα· ἀλλά τώρα εἶμαι προσγειωμένος». Κι ὅταν λέει προσγειωμένος, θέλει νά πεῖ ὅτι ἄν δέν κάνει κανείς και λοβιτούρες στη ζωή, δέν κάνει συμβιβασμούς, δέν... δέν καί δέν, τότε δέν μπορεῖ νά σταθεῖ καί δέν μπορεῖ να ζήσει! Βλέπετε; Από τα σύννεφα, ἔπεσε κάτω στη γῆ! Είναι δυό ἀκρότητες.
Γι' αὐτό ἄς προσέξουμε αὐτούς τούς ὑφάλους. Ὁ πνευματικός ἄνθρωπος, ἔχοντας τό ἔλεος καί τήν κρίση, τήν ἀγάπη καί τήν αυστηρότητα, τή δικαιοσύνη, εἶναι πάντοτε ὁ κατά Χριστόν πραγματικός, ρεαλιστικός ἄνθρωπος. Οὔτε σε πράγματα ὑπερβατικά εἶναι, πού νά μήν πατάει στή γῆ, οὔτε μόνο κολλημένος πάνω στη γῆ εἶναι· εἶναι ὁ σωστός άνθρωπος, ὁ ἀληθινά σωστός ἄνθρωπος.
«Πότε ἥξεις πρός με;». Πότε θά ἔρθεις σ' ἐμένα; Ἐδῶ ὑπάρχει μία άποψη ἑρμηνευτική, ὅτι ἀναφέρεται δηλαδή στην κιβωτό, ἐπειδή ή κιβωτός δέν ἦταν ἀκόμη στά Ἱεροσόλυμα μετά τήν ἔφερε ὁ Δαβίδ. Αλλά ἐπειδή γιά τούς Ἑβραίους ή κιβωτός ταυτιζόταν μέ τόν Θεό –γι' αὐτούς ήταν τό σύμβολο τῆς παρουσίας τοῦ Θεοῦ– ἀπέδιδαν σ' αὐτόν τόν στίχο το νόημα πού θέλουν. Αὐτό ὅμως τό ταυτιζόταν δέν σημαίνει ὅτι περιόριζαν τόν Θεό στα τοιχώματα μιας κιβωτοῦ, πού ἐπίτέλους ἦταν μικρή, ἕνα κιβώτιο ήταν, ἀλλά ὅπως εἶπαμε ἦταν το σύμβολο τῆς παρουσίας τοῦ Θεοῦ! Αυτό για τους Εβραίους ήταν σαφές. Κατά συνέπεια ταύτιζαν τον Θεό μέ τήν κιβωτό, ή τήν παρουσία τῆς κιβωτοῦ μέ τόν Θεό, ἀλλά ὄχι ἐπικίνδυνα, να πέφτουν δηλαδή σε εἰδωλολατρία. Ὅπως ἐμεῖς ταυτίζουμε την παρουσία τοῦ Χριστοῦ μέ τήν εἰκόνα Του, χωρίς νά ποῦμε ὅμως ποτέ ὅτι ἡ εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ εἶναι ὁ Χριστός. Αὐτός εἶναι καί ὁ ὁρισμός τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ –πού χθές γιορτάζαμε– ὅτι δηλαδή ή προσκύνηση τῆς εἰκόνας μεταβαίνει στο πρωτότυπο. (Περὶ εἰκόνων, 89.6-9. ἔκδ. De Gruyter, Berlin 1973. «Ως γάρ φησιν ὁ θεοφόρος καὶ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος, ἡ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τῷ πρωτότυπον διαβαίνει" πρωτότυπον δέ ἐστι τὸ εἰκονιζόμενον, ἐξ οὗ τὸ παράγωγον γίνεται») Δηλαδή προσκυνῶ τήν εἰκόνα, καί ἡ προσκύνηση αυτή δέν εἶναι παρά προσκύνηση τοῦ πρωτοτύπου, εἶναι τοῦ ἴδιου τοῦ Χριστοῦ. Ἔτσι ποτέ ὁ Ἑβραῖος δὲν ταύτισε τον Θεό μέ τήν κιβωτό Του, μέ τήν ἔννοια τήν εἰδωλολατρική.
Ὅμως ὅταν ὁ Δαβίδ λέει «πότε ἥξεις πρός με», αυτό σέ μιά παραπέρα ἀπό τήν ἱστορική διάσταση τοῦ ἡμιστιχίου, θά ἦταν ὁ πόθος τῆς κάθε ψυχῆς, πού λέει στόν Θεό «Πότε θά ἔρθεις σ' ἐμένα; Πότε θα γίνει ή συνάντησή μας;». Υπάρχουν προβλήματα σήμερα στον ἄνθρωπο, καί μάλιστα ἡ ἐποχή μας εἶναι γεμάτη από αὐτά, ἢ θέλει νά δημιουργεί προβλήματα –τολμώ να πῶ κομπλεξικά– ιδίως σε νεαρά πρόσωπα. Ἡ ἐποχή μας πάσχει ἀπό ἕνα κόμπλεξ... να μην πάθει κόμπλεξ! Αὐτό νά μήν τό ξεχνάτε ποτέ. Ναί! Ναί, εἶναι φοβερό πράγμα. Δημιουργεί προβλήματα ὁ ἄνθρωπος στον ἑαυτό του, γιατί νομίζει ὅτι ἔτσι γίνεται πνευματικός ἄνθρωπος. Ἕνα ὅμως εἶναι τό πρόβλημα τοῦ πνευματικοῦ ἀνθρώπου. Ἕνα, μόνο ένα: πότε θα συναντηθεῖ μέ τόν Θεό! Ὅλα τά ἄλλα εἶναι ψευδο - προβλήματα.
«Διεπορευόμην ἐν ἀκακία καρδίας μου ἐν μέσῳ τοῦ οἴκου μου». Ζούσα μέσα στο σπίτι μου, λέει, χωρίς κακία στην καρδιά μου, μέ καλοσύνη.
Αὐτό τό τρίτο ἡμιστίχιο εἶναι θαυμάσιο. Εἶναι ὁ βασιλιάς πού μιλάει για το προσωπικό του σπίτι, δηλαδή εἶναι ὁ οἰκοδεσπότης. «Διεπορευόμην ἐν μέσῳ τοῦ οἴκου μου» σημαίνει κινούμουν μες στο σπίτι μου. Ὁ οἰκοδεσπότης εἶναι τό τέλειο παράδειγμα μέσα στο σπίτι του. Αὐτό εἶναι καί τό μεγαλύτερο πρόβλημα του οἰκοδεσπότη, το πρόβλημα τῶν γονέων μέσα στο σπίτι.
Θά ἀπευθύνω μια θερμή παράκληση πρός ἐσᾶς, θερμή-θερμότατη. Ὅσο μπορεῖτε, νά ἀποτελεῖτε καλό παράδειγμα μέσα στο σπίτι σας. Ὅσο μπορεῖτε, ὅσο περνάει ἀπό τό χέρι σας γιατί φθάνουν πολλές φορές τα παιδιά σας τραυματισμένα ἀπό τήν συμπεριφορά τῶν γονιών! Καί φυσικά δέν ἐννοῶ βέβαια μόνο τους παρόντες ἐδῶ, γιατί κόσμος καί κόσμος φθάνει ἐδῶ, ἀλλά ἐννοῶ ἐσᾶς που αυτή τη στιγμή ἔχω μπροστά μου. Τά λέω σ' ἐσᾶς, ἄς τά ἀκούσει κι ὁ παρακάτω κόσμος. Τα παιδιά σας λοιπόν, πού εἶναι τραυματισμένα, φθάνουν καί βρίσκουν διέξοδο στην πορνεία ή στα ναρκωτικά. Φοβερό! Εφιστῶ τήν προσοχή των γονέωv!
Μοῦ ἔλεγε μιά κοπέλα πού άρχισε να παίρνει ναρκωτικά ὅτι ὁ φίλος της, πού τῆς ἔδωσε ἕνα ἄσπρο χαπάκι, τῆς ἔλεγε: «Είναι αβλαβές. Γιά δές τί ὡραῖο πού εἶναι. Κι ἐγώ απ' αυτά παίρνω»!. Ήδη όμως αυτή είχε αρχίσει να καπνίζει κάτι άλλο, κάτι πλακίδια σε γκρί περίπου χρώμα, όπως μοῦ εἶπε. Δεν ξέρω τι μπορεῖ νά εἶναι, ἴσως χασίς. Βάζουν, λέει, κάτι πολύ λίγο μέσα στο τσιγάρο, κι όταν το κάπνισε ζαλίστηκε.
Μιά άλλη κοπέλα –κι αὐτό σημερινό– τη βρήκαν περίπου ἀναίσθητη, μεθυσμένη, αλλά όχι από κρασί. Δυό φορές μάλιστα τή μιά στο σπίτι της, την άλλη στον δρόμο, καί ἡ Αστυνομία ειδοποίησε το σπίτι της. Μάλιστα την πρώτη φορά είχε κατεβεί ή γλώσσα της προς τα κάτω, καί ἕνας οἰκεῖος τῆς κοπέλας ἔβαλε το χέρι του και φύσηξε στη μύτη της, όπως μοῦ ἔλεγε, καὶ ὁ ἀέρας ἔβγαινε απ' το στόμα, δεν πήγαινε κάτω, καὶ ἀναγκάστηκε να τραβήξει τη γλώσσα προς τα έξω. Λίγο ἀκόμα, καί ἡ κοπέλα θα πέθαινε! Μαθήτρια Γυμνασίου! Μεγάλη θραύση γίνεται!
Θά σᾶς πῶ καί κάτι ἄλλο ἀκόμη. Τώρα λίγο έφυγα ἀπό τό θέμα, ἀλλά μέ διακατέχουν αὐτά τά πράγματα, γι' αὐτό σᾶς τά λέω. Μιά πόλη που φιλοξενεί Στρατιωτικές Μονάδες καί Ανώτερες ή Ανώτατες Σχολές πάντοτε εἶναι μιά πόλη πού ἔχει πολλή διαφθορά. Κι ἐπειδή ἡ Λάρισα ἔχει Στρατώνες καί τώρα πάει να κάνει καί Ανώτερες Σχολές, ὅπως εἶναι τὰ Κ.Α.Τ.Ε. (Αντίστοιχες Σχολές με τα σημερινά Τ.Ε.Ι.), πιστέψτε με, ἰδίως τώρα –ὄχι τόσο με τους στρατιώτες, ὄσο μέ τήν παρουσία τῶν Κ.Α.Τ.Ε.– αυτό είναι μία συμφορά γιά τήν πόλη. Θά σᾶς ἔλεγα να εὔχεσθε νὰ μὴν υπάρξει Πανεπιστήμιο στη Λάρισα. Δεν ξέρω, ἀλλά ἐγώ ἔτσι τὸ καταλαβαίνω. Ἴσως να συμφωνείτε, γιατί θά ἔρχονται ἐδῶ νέοι και νέες από πολλές περιοχές, καί ἡ διαφθορά θα οργιάζει! Δηλαδή ἡ Λάρισα θα γίνει μία πόλη πολύ διεφθαρμένη, καί θά κινδυνεύουν πάρα πολύ τα παιδιά σας. Εἶναι προτιμότερο τό παιδί σας να πάει κάπου ἀλλοῦ να σπουδάσει, ὅταν ἤδη θά εἶναι λίγο μεγαλύτερο, παρά να βρίσκεται από μικρό παιδί σε μία πόλη πού ἔχει πολλή διαφθορά. Σᾶς εἶπα ὅτι ἔτσι τό καταλαβαίνω. Ας εἶναι.
Τά παιδιά, ὅταν ἔρχονται καί βρίσκουν διέξοδο σ' αὐτόν τόν τρόπο τῆς ζωῆς, μοῦ λένε: «Ὅταν οἱ γονεῖς μας τσακώνονται, ὅταν ὁ πατέρας μου τό καί τό...»!
Μια κοπέλα μοῦ ἔλεγε ὅτι ὁ πατέρας της είχε μεθύσει για πολλοστή φορά, και γυρίζοντας μεθυσμένος, μετά τα μεσάνυχτα, ἄρχισε νά δέρνει τη μητέρα της! Η κοπέλα ἔπαθε ὑπερβολικό τράκ, καί ὄχι γιά πρώτη φορά. Καί σήμερα δέν πῆγε στήν ἐργασία της, γιατί δέν μπορούσε να δουλέψει, από τη λαχτάρα πού πῆρε τήν νύχτα μέ τόν πατέρα της. Καί μοῦ εἶπε «Πάτερ μου, θα σηκωθῶ νά φύγω από το σπίτι!». Καί τήν κρατάω μέ τα δόντια νά μή φύγει από το σπίτι της.
Καταλαβαίνετε λοιπόν, ἀγαπητοί μου, ὅτι ὅλα αὐτά τά πράγματα εἶναι φοβερά. Τό νά ἔχει ὁ πατέρας ἕνα καλό παράδειγμα μέσα στο σπίτι, εἶναι κάτι πού δέν συζητιέται, εἶναι αὐτονόητο· τό ἴδιο καί ἡ μητέρα. Ἐπιτέλους, ἄν τά παιδιά δέν βγοῦν καλά, δέν θά ἔχουν καί τύψεις συνειδήσεως οἱ γονεῖς ὅτι δέν ἔδωσαν τό καλό παράδειγμα. Σας παρακαλώ λοιπόν, κάνω μια ἔκκληση στήν ἀγάπη σας καί στήν πνευματικότητά σας: Ὅσοι ἔχετε παιδιά ἤ μεγαλώνετε παιδιά ἤ θά μεγαλώσετε παιδιά, προσέξτε πάρα πολύ τη συμπεριφορά σας μέσα στο σπίτι σας. Ποτέ μή δείρετε τη γυναίκα σας· ποτέ μή βρίσετε την γυναίκα σας· ποτέ μή μιλήσετε άσχημα στη γυναίκα σας. Ως σύζυγοι ὁπωσδήποτε κάποτε θά ἔχετε καί μία διαφορά, ἄνθρωποι εἴσαστε· μή πάρουν ὅμως εἴδηση ποτέ τά παιδιά σας. Ως καλοί σύζυγοι, να λύνετε μεταξύ σας τις διαφορές σας. Τα παιδιά σας δέν πρέπει ποτέ νά ἀντιληφθοῦν τίποτα κακό. Να βλέπουν τούς γονεῖς τους –γιατί θά εἶναι– ὡς ὑπόδειγμα. Αλλά ἐπειδή δέν ὑπάρχει τὸ ἀπόλυτο, πού λέγαμε στήν ἀρχή, τότε αὐτό τό έλλειμμα θά τό προσέχουμε, θά τό φυλᾶμε, θά τό κρύβουμε, γιατί δέν πρέπει τα παιδιά νά δοῦν ὅτι οἱ γονεῖς τους μπορεῖ νά ἔχουν μία διαφορά μεταξύ τους.
Χθές πού ἀναλύαμε τόν Τωβίτ, μέ τά κορίτσια –τό θυμίζω καί σέ σᾶς– λέγαμε ὅτι ἐνῶ ὁ Τωβίτ στενοχωρήθηκε πάρα πολύ ἀπό τή γυναίκα του, κι έκλαψε πικρά, μέχρι πού ζήτησε καί νά πεθάνει, ὅταν κάλεσε τό παιδί του καί τοῦ ἔδωσε πνευματικές υποθῆκες, ὅταν ἔκανε θά λέγαμε τήν πνευματική διαθήκη του, πρώτα-πρῶτα τοῦ εἶπε: «Παιδί μου, πρόσεξε μή περιφρονεῖς τή μητέρα σου, γιατί αυτή σέ γέννησε, αυτή σέ ἐκυοφόρησε, καί κατά τη διάρκεια τῆς κυοφορίας της πέρασε πολλούς κινδύνους» (Τωβ. 4, 3-4.). Κι αυτό ὄχι γιατί κάθε γυναίκα πού ἐγκυμονεῖ βρίσκεται μέ τό ένα της πόδι στον λάκκο, αλλά γιατί φαίνεται πώς ήταν πραγματικότητα, ἐπειδή αὐτοί εἶχαν μόνο ἕνα παιδί.
Οἱ Ἑβραῖοι ἔκαναν πολλά παιδιά. Δέν ὑπῆρχε ἡ παρεμπόδιση τῆς συλλήψεως στους Εβραίους· ήταν άγνωστο πράγμα αὐτό· ὅπως καί στούς Ἕλληνες μέχρι πρίν ἀπό τριάντα, πενήντα χρόνια. Ακούτε; ἦταν ἄγνωστη ή παρεμπόδιση τῆς συλλήψεως! Ἔρχονται σήμερα ἡλικιωμένοι ἄνθρωποι καί τούς ρωτάω ἄν στη ζωή τους ἔκαναν τὸ ἁμάρτημα αυτό, καί λένε: «Ὄχι, ποτέ· ὅσα παιδιά ἔδωσε ὁ Θεός»! Ὄχι, ποτέ! Ἄγνωστο πράγμα! Εἶναι καινούργια μέθοδος ἡ ἀντισύλληψη, καί μάλιστα ἐπιστημονική!
Λοιπόν, τώρα ὁ Τωβίτ λέει στον Τωβία: «Η μητέρα σου ἔχει ὑποφέρει πολλά· κι όταν πεθάνει, θα τη θάψεις στόν ἴδιο τάφο μαζί μου, ἄν ἐγώ πεθάνω πιο μπροστά» (Τωβ. 4, 4. 14, 9.). Πότε τα λέει αυτά στον Τωβία; Τα λέει ἀμέσως μετά ἀπό τόν καυγά πού εἶχε μέ τή γυναίκα του. Κι ἦταν καυγάς ὄχι γιατί εἶχε τίποτα το προσωπικό, αλλά ἤθελε νά τή διορθώσει, ἐπειδή νόμιζε –ἔξω ἔπεφτε; εἶχε δίκαιο; δέν τό ξέρουμε– ὅτι ἕνα κατσικάκι πού εἶχε πάρει ἦταν κλεψιμαίικο. Ήταν δέ τυφλός ὁ ταλαίπωρος, καί δέν μποροῦσε νὰ δεῖ πιό πολλά πράγματα· ἄκουσε μόνο τό κατσίκι να φωνάζει, καί ὅταν ρώτησε τί εἶναι αὐτό τό κατσίκι, ἡ γυναίκα του τοῦ εἶπε ὅτι τῆς τό ἔδωσαν τ' ἀφεντικά της. Καί ὁ διάλογος συνεχίστηκε: «Τά αφεντικά σοῦ τό ἔδωσαν, πού δούλευες, ἤ τό ἔκλεψες;». Ἐκείνη ἐπέμενε: «Μοῦ τό ἔδωσαν τ' ἀφεντικά». «Ὄχι, ὑποψιάζομαι ὅτι τό ἔκλεψες».
Ἴσως νά εἶχε κάποιο δεδομένο, ἀπό τόν χαρακτήρα τῆς γυναίκας του, δέν ξέρω, καί ἤθελε νά τή βοηθήσει να τηρήσει τόν νόμο τοῦ Θεοῦ· δέν ἤθελε νά ίκανοποιήσει κάτι το προσωπικό του. Κι ἐκεῖ ἡ γυναίκα του τόν ἔβρισε καί τοῦ εἶπε: «Να το χαΐρι σου, να καί ή προκοπή σου, να καί ἡ ἐλεημοσύνη σου... αὐτός εἶσαι! Να, πού εσύ πιστεύεις στον Θεό, να και το χαΐρι σου!...»!
🔸Όλες οι ομιλίες του πατρός Αθανασίου απο την σειρά :"Τωβίτ".
https://athanasiosamvonas.blogspot.com/2024/11/blog-post_84.html?m=1🔸
Αὐτός καταπικράθηκε, έκανε προσευχή καί εἶπε: «Θεέ μου, να πεθάνω! Η διόρθωσε τα πράγματα ή να πεθάνω! Δέν μπορῶ νὰ ἀντέξω πλέον τη ντροπή αυτή τῆς γυναίκας μου» (Τωβ. 2, 14.). Καί ἔχοντας αὐτό, συμβουλεύει το παιδί του όπως το συμβουλεύει. Αυτό σημαίνει ὅτι ὁ Τωβίας δέν πῆρε εἴδηση ἀπό τήν ὑπόθεση αὐτῆς τῆς διαφορᾶς τῶν γονέων του, τῆς Ἄννας καί τοῦ Τωβίτ, Αὐτό εἶναι πάρα πολύ σπουδαίο.
Ἔτσι λοιπόν τό «διεπορευόμην ἐν ἀκακία καρδίας μου ἐν μέσῳ τοῦ οἴκου μου» εἶναι τό λαμπρό παράδειγμα τοῦ συζύγου μέσα στο σπίτι.
Ἔχετε διαβάσει ἐκεῖνο τὸ ὡραῖο βιβλίο του Virgil Georgiou (Ρουμάνος, Ὀρθόδοξος ἱερέας, στη Γαλλία.) «Από την 25η ώρα στην αἰωνιότητα»; Είναι ἕνα θαυμάσιο βιβλίο. Γράφει ἐκεῖ ὅτι ποτέ δὲν εἶδε τόν ἱερέα πατέρα του χωρίς ζωστικό μέσα στο σπίτι. Ποτέ-ποτέ-ποτέ! Αὐτό θά ἔλεγε κανείς ὅτι πρέπει να ἰσχύει καί γιά τούς γονεῖς πού δέν εἶναι ἱερεῖς. Μήν κυκλοφορεῖτε μέσα στο σπίτι σας άσεμνα. Να με συγχωρέσετε πού λέω αὐτή τή λεπτομέρεια, ἀλλά εἶναι ἐνδεικτική, για να καταλάβετε ὅτι ἡ συμπεριφορά μας δέν εἶναι μόνο στα λόγια, ἀλλά εἶναι καί στόν τρόπο, εἶναι σέ ὅλα· νά ὑπάρχει σεμνότητα! Υπερβάλλω; Κρίνετέ το.
Συνεχίζουμε στο 3ο χωρίο: «Οὐ προεθέμην προ ὀφθαλμῶν μου πρᾶγμα παράνομον». Δέν ἔβαλα, λέει, μπροστά στα μάτια μου κανένα πράγμα παράνομο. Δέν εἶπα "Δεν βαριέσαι... θα κάνω αὐτήν τήν παρανομία". Ποτέ! Ἔκανε μόνο ἐκεῖνο πού μπορούσε νά ἀντέχει στον νόμο τοῦ Θεοῦ.
Αὐτό εἶναι πάρα πολύ σπουδαῖο, γιατί από απερισκεψία, ἀπό ἐπιπολαιότητα, μπορεί κάποτε να παραβοῦμε τόν νόμο τοῦ Θεοῦ. Μπορεῖ νά μήν τό καταλάβουμε, να προχωρήσουμε να κάνουμε κάτι, καί μετά να ξυπνήσουμε καί νά ποῦμε; «Για στάσου· τί κάνουμε;...». Αὐτό εἶναι ἀνθρώπινο· αλλά μπροστά στα μάτια μας ὅμως θά ἔχουμε να μήν παραβούμε τον νόμο τοῦ Θεοῦ· τό πρόγραμμά μας, ή διάθεσή μας θα είναι να μήν κάνουμε τίποτα το παράνομο. Να μή ποῦμε «Θά κλέβουμε», νά μήν πούμε «Θα λέμε ψέματα» ή «Μέσα στο σπίτι μπορούμε να λέμε και ψέματα».
Ἐγώ νομίζω δέ ὅτι ἀνάμεσα στους συζύγους το θέμα τῆς εἰλικρίνειας εἶναι κρισιμότατο. Το παιδί μπορεῖ νά πεῖ ψέματα στον πατέρα του και στη μάνα του καί νά μή σπάσει ἡ ἐμπιστοσύνη· ἀλλά ὅταν οἱ σύζυγοι ποῦν ψέματα μεταξύ τους, ἡ ἐμπιστοσύνη σπάζει. Πιστέψτε με, ἐγώ ἔτσι το καταλαβαίνω. Ἂν εἶχα γυναίκα καί μοῦ ἔλεγε ψέματα, δέν θά τήν πίστευα ποτέ μετά· ὅπως ἀκριβῶς τόν ὁποιονδήποτε ἄνθρωπο κοντινό μου πού τυχόν θά ἀντιλαμβανόμουν ὅτι θά μοῦ ἔλεγε ψέματα, δέν θά τόν πίστευα στο ἑξῆς ποτέ! Δηλαδή, μέ ἄλλα λόγια, θά πίστευα, αλλά θά ἔβαζα πάντα δίπλα ἕνα ἐρωτηματικό. Ὅταν ὅμως πρέπει να βάζουμε ένα ερωτηματικό στη συμπεριφορά του διπλανού μας, τότε δέν αἰσθανόμαστε άνετα, τότε δέν εἴμαστε ευτυχισμένοι ἄνθρωποι, δέν μποροῦμε νά εἴμαστε! Μάλιστα, ὅταν εἶναι σύζυγοι –πού εἶναι ἕνας ἄνθρωπος οἱ δυό τους– εἶναι δυνατόν να βάζει ὁ ἕνας γιὰ τὸν ἄλλον ένα ερωτηματικό; Αὐτό εἶναι ὀλέθριο... εἶναι πραγματικά τορπίλλη, νάρκη, στα θεμέλια τῆς εὐτυχίας τοῦ σπιτιοῦ. Το ψέμα δεν πρέπει ποτέ νά ὑπάρχει ἀνάμεσα στους συζύγους.
Βέβαια, ἂν νομίζουμε ὅτι κάτι δεν πρέπει να το ποῦμε, απλά θα σιωπήσουμε. Να μάθετε καί τίς γυναίκες σας ἔτσι να κινοῦνται, καί νά μήν ἐπιμένουν ὅταν ἐσεῖς δέν θέλετε σε κάτι να απαντήσετε. Νά τίς πείτε: «Αν καμιά φορά με ρωτήσεις καί δέν θέλω νὰ σοῦ πῶ κάτι, δέν θά μέ ξαναρωτήσεις. Ποτέ. Να μήν ὑπάρχει περιέργεια». Αὐτό θά εἶναι μία αμοιβαία εξήγηση. Γιατί όταν θα δείξουμε ὅτι δέν θέλουμε να πούμε κάτι, ἤ, ὅταν μας ρωτήσει ἡ σύζυγος «Ποῦ ἤσουνα; Γιατί άργησες;» καί ὁ σύζυγος τα μπερδέψει, μπορεῖ ἡ γυναίκα νά ὑποψιασθεῖ ὅτι ὁ σύζυγος γύριζε σε τόπους ἁμαρτίας. Αὐτό τό πράγμα δεν πρέπει να συμβαίνει. Νὰ ὑπάρχει ἐμπιστοσύνη. Θα πούμε απλά «Δὲν σοῦ λέω, γιατί υπάρχει λόγος που δεν πρέπει να μάθεις», καί ἡ κουβέντα θα σταματήσει ἐκεῖ. Πρέπει όμως να ὑπάρχει ἀπόλυτη εμπιστοσύνη, κι ἔτσι θά ἀποφύγουμε ὁλότελα το ψέμα.
Λέτε στη γυναίκα σας: «Ἄργησες· ποὺ ἤσουνα;». «Μή μέ ρωτάς καλύτερα». Τέλειωσε, τέρμα· χωρίς δεύτερη κουβέντα! Δεν θα ρωτήσετε παρακάτω τίποτα. Τελείωσε· ὡς ἐκεῖ. Δέν ἔχεις ἐμπιστοσύνη στη γυναίκα σου; Σέ ἀπατᾶ; Ἄν ἐπιμείνεις νά σοῦ πεῖ ἐκεῖνο πού θέλεις, θά σοῦ πεῖ ψέματα. Λοιπόν, γιατί να την κάνεις νά σοῦ πεῖ ψέματα; Η ἂν σοῦ πεῖ κάτι πού δέν πρέπει να μάθεις –γιατί ἴσως μερικά πράγματα δεν πρέπει να τά μάθεις– μπορεῖ νά σοῦ δημιουργήσουν ζηλοτυπία. Μπορεῖ νά τήν πείραξε κάποιος στον δρόμο· πρέπει νά σοῦ τό πεῖ; Ἂν σοῦ τό πεῖ, μπορεῖ νά πᾶς νά τόν σκοτώσεις αὐτόν τόν ἄνθρωπο. Σιωπά. Το πολύ-πολύ νά τό πεῖ στόν πνευματικό της· τίποτα άλλο. Η ἔδωσε ἐλεημοσύνη, πού δέν θέλει νά τό ξέρεις εσύ. Ἔδωσε ἐλεημοσύνη· χάλασε ὁ κόσμος; Γιατί λοιπόν νά τήν ἐκβιάσεις; Θά σοῦ πεῖ ψέμα· τίποτα άλλο. Ἄν ἔπεσε στήν ἀντίληψή σου κάτι, τη ρωτάς, καί σου λέει «Μή μέ ρωτᾶς», ἐσύ τέρμα· μή συνεχίσεις να ρωτᾶς. Ὅλα αὐτά δείχνουν σεβασμό στην προσωπικότητα τοῦ ἄλλου, περιφρούρηση τῆς ἀλήθειας, ἄρα καί τῆς εὐτυχίας.
«Ποιοῦντας παραβάσεις ἐμίσησα». Ἐκείνους πού κάνουν παραβάσεις του νόμου τοῦ Θεοῦ τους μίσησα.
Ἐδῶ τώρα ἔχουμε ἕνα λεπτό σημεῖο, πού πρέπει ἰδιαίτερα να προσέξουμε. Τα παρακάτω χωρία, το 4 καί τό 5, τό ἐξαντλοῦν· ἢ μᾶλλον ὄχι τό ἐξαντλοῦν, ἀλλά τό θίγουν καλύτερα. Τό πάρα πολύ σπουδαίο σημεῖο εἶναι μέ ποιούς ἀνθρώπους συναναστρέφεται ἡ οἰκογένειά μας. Ξέρετε πόσο πρέπει να προσέξουμε γιά τό ποιοί ἄνθρωποι μπαίνουν μέσα στο σπίτι μας; Σᾶς παρακαλῶ ἰδιαίτερα, πάρα πολύ νά τό προσέξετε το σημεῖο αὐτό. Πάρα πολύ!
Ποτέ δέν πρέπει να μπαίνουν μέσα στο σπίτι μας ἄνθρωποι πού δέν εἶναι πνευματικοί. Σε μια γενική σας ἴσως γιορτή, πού θά εἶναι μιά φορά τόν χρόνο καί πού θά εἶναι τυπική, ή κάθε επίσκεψη τοῦ κάθε ἀνθρώπου πού θά ἔρθει, ἄς ποῦμε, τοῦ προϊσταμένου ἢ τοῦ ὑφισταμένου τῆς ἐργασίας σας, θα κρατηθεῖ μέχρι ἐκεῖ. Δέν θά ἔχετε ἰδιαίτερες σχέσεις μετά. Τό ὅτι σᾶς επισκέφθηκε δέν σημαίνει μ' αὐτό ὅτι ἔχετε σχέσεις, αλλά απλά για λόγους φιλοφρονήσεως καί εὐγενείας ἔρχεται νά σᾶς χαιρετήσει. Βέβαια δεν θα τον βγάλετε ἔξω ἀπό τό σπίτι σας. Ήλθε απλά, χαιρέτησε, εὐχήθηκε καί ἔφυγε· τίποτα άλλο. Καί αὐτό μόνο μία φορά τον χρόνο· τίποτα περισσότερο. Ανθρώπους που θα μποῦν καί θά βγοῦν στο σπίτι μας πυκνότερα, πρέπει να προσέχουμε στην εκλογή τους.
Για παράδειγμα, μή βάζετε πολύ συχνά ἕναν φίλο σας στο σπίτι, ὅταν ἴσως ξέρετε ὅτι αὐτός ὁ φίλος σας μπορεῖ νά κάνει ζημιά στη γυναίκα σας. Καί ἡ γυναίκα σας να προσέχει νά μή φέρει μια φίλη της πού δέν ἔχει καί πολύ καλή διαγωγή, δέν εἶναι προσεκτική. Να μή συχνάζει στο σπίτι σας, οὔτε βέβαια να τη φιλοξενεῖ ἡ γυναίκα σας, γιατί αὐτό μπορεῖ νά δημιουργήσει πρόβλημα σε σᾶς. Ἀλλά ἐκτός ἀπό τήν ἠθική, μέ τή στενή έννοια, θά πρέπει να προσέξουμε καί τούς ἀνθρώπους πού μπαίνουν στο σπίτι μας, μέ τήν εὐρεῖα ἔννοια τῆς ἠθικῆς, δηλαδή ἀνθρώπους ψεῦτες, ἀνθρώπους πονηρούς, ἀνθρώπους συκοφάντες καί κατήγορους. Αὐτοί οἱ ἄνθρωποι δέν πρέπει να μπαίνουν στο σπίτι μας, γιατί θά μᾶς μπερδέψουν μαζί τους στην κοινωνία καί θά δημιουργηθεί μία σύγχιση.
Γι' αυτό λέει ἐδῶ ὁ Ψαλμός: «Ἐκείνους πού ἔκαναν παραβάσεις, δηλαδή ζοῦσαν ἁμαρτωλή ζωή, αυτούς ὄχι μόνο δέν τούς ἔβαλα στο σπίτι μου, ἀλλά καί τους μίσησα». Μακριά! Οἱ ἄνθρωποι τῶν κοσμικών ἐκδηλώσεων –ἂν ἐσεῖς εἶστε πνευματικοί ἄνθρωποι– τῆς νυκτερινῆς ζωῆς, τῆς ἀπάτης καί τοῦ ψεύδους ἤ ὅ,τι ἄλλο, αὐτοί οἱ ἄνθρωποι δέν πρέπει να βρίσκουν θέση στο σπίτι σας.
Καί στο παρακάτω χωρίο, το 4, διαβάζουμε: «Οὐκ ἐκολλήθη μοι καρδία σκαμβή», δέν προσκολλήθηκε σ' ἐμένα καρδιά στραβιά, ὕπουλη.
Τό ἐπίθετο σκαμβή προέρχεται ἀπό τό ρῆμα κάμπτω, καί κατά συνέπεια σημαίνει κεκαμμένη, δηλαδή καρδιά κυρτή, ἤ, ἄν θέλετε, στρεβλή, δηλαδή ὄχι ἴσια·Ἔχει ἴσια καρδιά ὁ ἄνθρωπος αὐτός λέμε. Ἡ σκαμβή καρδιά εἶναι τό ἀντίθετο τῆς εὐθείας καρδιᾶς. Κατά κάποιο τρόπο ἀκολουθεῖ μιά τεθλασμένη γραμμή. Ὁ ἄνθρωπος πού ἔχει τέτοια καρδιά εἶναι ὁ πονηρός ἄνθρωπος.
Ξέρετε δέ πάντα υπάρχει μία αυλή βασιλική ἤ αὐλή κυβερνώντων –δέν ἔχει σημασία ἂν ἡ αὐλή εἶναι βασιλική ἤ προεδρική ή εἶναι... δέν ἔχει σημασία· εἶναι μια αυλή- καί ὅταν λέμε αὐλή, δέν εἶναι ἡ βασιλική αὐλή, μέ τούς αυλάρχες καί μέ τούς σταυλάρχες και λοιπά, ἀλλά εἶναι τό περιβάλλον κάθε ἡγέτης ἔχει ὁπωσδήποτε καί τό περιβάλλον του. Αὐτό τό περιβάλλον τό προσέχει ὁ Δαβίδ, γιατί πάντοτε σ' ἐκείνους πού κυβερνοῦν κολλάνε πάνω τους οἱ πονηροί ἄνθρωποι σαν βδέλλες, γιά νά ἐξυπηρετήσουν τους δικούς τους σκοπούς. Εἶναι οἱ ἄνθρωποι οἱ ἰδιοτελεῖς, οἱ κόλακες, οἱ διαστρεβλωμένοι ἄνθρωποι, οί... οί..., πού τελικά δημιουργοῦν τρομερή ζημιά καί σ' αὐτόν πού κυβερνάει καί στόν λαό πού κυβερνιέται.
Ἀλλά καί ἐδῶ ὅμως, ὅταν εἴμαστε οἰκογενειάρχες, να προσέξουμε πολύ τούς ἀνθρώπους πού δεχόμαστε στο σπίτι μας, ἄν δέν ἔχουν ἴσιο χαρακτήρα, ἄν ἔχουν ύπουλο χαρακτήρα, γιατί μπορεῖ νά μᾶς κάνουν πάρα πολύ κακό.
«Ἐκκλίνοντος ἀπ' ἐμοῦ τοῦ πονηροῦ οὐκ ἐγίνωσκον», δηλαδή ὅταν ὁ πονηρός ἔφευγε από μένα, ἐγώ δέν εἶχα πια καμία σχέση μαζί του.
Προσέξτε τη σύνταξη αὐτοῦ τοῦ στίχου. «Ἐκκλίνοντος τοῦ πονηροῦ ἀπ' ἐμοῦ», δείχνει ὅτι ὁ πονηρός φεύγει μόνος του· καί τό κάνει αυτό γιατί «οὐκ ἐκολλήθη μοι καρδία σκαμβή», δέν τόν ἄφησα να κολλήσει ἐπάνω μου, κι ἔτσι φεύγει μόνος του.
Να προσέχουμε να μην κάνουμε κακές συναναστροφές. Το θέμα τῆς κακῆς συναναστροφῆς δέν εἶναι μόνο γιά τήν παιδική καί τήν ἐφηβική ηλικία εἶναι γιά κάθε ἡλικία. Ἔχω γνωρίσει ἀνθρώπους, καί ἄνδρες καί γυναῖκες, πού ἔμαθαν να καπνίζουν στα πενήντα τους, ἔμαθαν να παίζουν χαρτιά στα πενήντα τους ἤ νά πίνουν κρασί στα πενήντα τους και στα ἑξήντα τους, ἤ ἀκόμα καί νά ἀπατοῦν τή γυναίκα τους, για πρώτη φορά, στα πενήντα καί στά ἑξήντα τους! Ἄνθρωποι που μπορεῖ σάν ἄγαμοι νά μήν ἔπεσαν ποτέ στην πορνεία –παρακαλῶ, προσέξτε αὐτό τό σημεῖο– ἀπατοῦν τή γυναίκα τους σέ μιά μεγάλη ἡλικία! Αυτό δείχνει ὅτι δέν ὑπάρχει ἡλικία ἀσφαλείας. Δέν μποροῦμε δηλαδή να ποῦμε ὅτι δέν κινδυνεύουμε πια γιατί εἴμαστε σαράντα ἤ πενήντα ἢ ἑξήντα χρονῶν ἄνθρωποι. Αὐτό νά μήν τό πεῖτε ποτέ στη ζωή σας!
Ὅταν ὁ ἄνθρωπος ὁ διεφθαρμένος δεῖ ὅτι δέν κολλάει στο περιβάλλον μας, φεύγει μόνος του. Αὐτήν τήν ἔννοια ἔχει ἐδῶ ὁ στίχος, «ἐκκλίνοντος ἀπ᾿ ἐμοῦ τοῦ πονηροῦ οὐκ ἐγίνωσκον», καί σημαίνει ὅτι μέ τόν ἄνθρωπο αὐτόν δέν εἶχα πλέον καμία σχέση, γιατί ἔφυγε μόνος του. Ἔβλεπε ὅτι δέν πιάνει, ἔβλεπε ὅτι στο σπίτι πού μπῆκε δέν σηκώνει ἐκεῖνα πού αυτός κουβαλοῦσε ἢ θά ἤθελε νὰ ἐπιτύχει, ὅτι δέν σηκώνει, τελείωσε, καί τότε μόνος του απομακρύνθηκε.
Προσέξτε μόνο ένα σημεῖο πάνω σ' αὐτό. Τό ἔχω προσέξει, καί σᾶς μιλάω ἀπό μιά προσωπική πεῖρα πάνω σ' αὐτό. Ὅταν δεῖ ὁ ἄλλος ὅτι δέν μπορεῖ νά κολλήσει στο περιβάλλον μας, ἀπομακρύνεται· αλλά αὐτό τόν πληγώνει, και καιροφυλακτεῖ νά μᾶς κάνει κάποτε κακό. Ἔτσι, να ξέρετε, ἕνας τέτοιος ἄνθρωπος ἔφυγε γιατί δέν κόλλησε –δέν τόν διώξαμε ἐμεῖς– καί δέν κόλλησε ἐπειδή δέν ὑπῆρχε κολλητική ουσία να κολλήσει. Δέν ἔπιανε, δέν κολλούσε στο περιβάλλον μας. Αὐτός εἶναι κρυφός ἐχθρός. Αὐτό νά τό ξέρετε, εἶναι κρυφός ἐχθρός· κάποια μέρα θά μᾶς κάνει κακό. Γι' αὐτό, ὅσο μᾶς εἶναι δυνατόν, ἄς προσέχουμε αὐτούς τούς τύπους. Τό γιατί θέλει να κάνει κακό καί τί μηχανισμοί δουλεύουν στην ψυχή του... Νά πῶ μίσος; ἐκδικητικότητα; δέν ξέρω· ὅ,τι καί νά πῶ, δέν ξέρω· ἕνα μόνο ξέρω, ὅτι ἔχω παρατηρήσει πώς αὐτοί οἱ ἄνθρωποι εἶναι κρυφοί ἐχθροί!
Τήν ψυχολογία αὐτοῦ τοῦ ἀνθρώπου, ἂν θέλετε, μπορεῖτε νά τή βρείτε στη Σοφία Σολομώντος, στο 2ο κεφάλαιο. Εἶναι ἐκεῖνο τό Ἀνάγνωσμα πού διαβάζουμε στις μνήμες Αγίων, τήν παραμονή στον Εσπερινό. Εἶναι τό τρίτο συνήθως Ανάγνωσμα, ὄχι πάντα τό ἴδιο, ἀλλά αὐτό ἐπικρατεῖ, καί ἐκεῖ λέει σέ ἕνα σημεῖο «βαρύς ἐστιν ἡμῖν καὶ βλεπόμενος» καί λοιπά. Δηλαδή: Ὁ ἄνθρωπος ὁ εὐσεβής μᾶς εἶναι βαρύς ἀκόμα καί νά τόν βλέπουμε. Δέν μποροῦμε οὔτε καί νά τόν βλέπουμε στα μάτια μας, δέν μποροῦμε νά τόν πλησιάσουμε, δεν μπορούμε να τον βάλουμε στην παρέα μας· θά τοῦ κάνουμε ὅμως κακό! Είναι μια περίεργη δαιμονική ψυχολογία.
«Τὸν καταλαλοῦντα λάθρα τὸν πλησίον αὐτοῦ, τοῦτον ἐξεδίωκον». Αὐτόν πού κατηγορούσε κρυφά τον πλησίον του, τόν ἔδιωχνα μακριά.
Βλέπετε παίρνει διάφορες κατηγορίες ἀνθρώπων πονηρῶν, πού μπορούν να υπάρχουν στο περιβάλλον μας. Ὁ καταλαλῶν λάθρα εἶναι ἐκεῖνος πού συκοφαντεῖ κρυφά, χωρίς νά πάρει εἴδηση ἐκεῖνος πού συκοφαντεῖται. Εἶναι ὁ συκοφάντης, ὁ ὑποκριτής· ἐπίσης εἶναι αὐτός πού στέλνει ανώνυμες ἐπιστολές ἤ κάνει ἀνώνυμα τηλεφωνικές καταγγελίες. Πόσες φορές στέλνονται ἐπιστολές χωρίς ὄνομα, ἤ γίνονται τηλεφωνικές κατηγορίες! Ἔχουμε δηλαδή ανωνυμογραφία καί ἀνωνυμοφωνία –πρώτη φορά ἔβαλα αὐτή τή λέξη δεν τήν εἶπα ἄλλη φορά– κρύβεται δηλαδή κανείς, δέν λέει τό ὄνομά του. Πόσες φορές κάτι τέτοιες καταστάσεις ταράζουν τη μικρή κοινωνία τῆς οἰκογένειας και δημιουργοῦν προβλήματα! Αὐτοί οἱ ἄνθρωποι εἶναι λαθροδῆκτες, δαγκώνουν στα κρυφά, ὅπως ἀκριβῶς εἶναι καί ἡ ὀχιά, πού τή βλέπεις, σε βλέπει, καί γιά μια στιγμή σοῦ ἐπιτίθεται καί σέ δαγκώνει.
Αὐτούς, λέει ὁ Δαβίδ, τούς ἔδιωχνε. Δρόμο! Θέση μέσα στο σπίτι του, ἤ μέσα στο παλάτι, δέν μποροῦσαν νά ἔχουν. Δρόμο! Μακριά!... Οἱ ἄνθρωποι αυτοί δέν πρέπει νά εἶναι μέσα στο περιβάλλον μας. Κάποτε βρίσκονται αναγκαστικά στο περιβάλλον μας τὸ ἐπαγγελματικό. Πῶς νά τό κάνουμε ὅμως; Πῶς νά τόν βγάλεις αὐτόν; Εἶναι συνάδελφος, είναι δίπλα σου, ἐργάζεται, καί τά λοιπά· ὅμως δέν θά ἔχει κανείς σχέσεις. Οι σχέσεις μας θά εἶναι μόνο υπηρεσιακές, ὄχι περισσότερες.
«Ὑπερηφάνω ὀφθαλμῷ καὶ ἀπλήστῳ καρδίᾳ τούτῳ οὐ συνήσθιον». Με αυτόν, λέει, πού ἔβλεπε ὑπερήφανα τόν ἄλλο καί εἶχε ἀχόρταγη καρδιά δέν ἔτρωγα μαζί του.
Δυό ἄλλες κατηγορίες αναφέρει ἐδῶ ὁ Ψαλμωδός· τοῦ ὑπερήφανου ἀνθρώπου καί τοῦ ἄπληστου, δηλαδή τοῦ ἀχόρταγου, τοῦ πλεονέκτη. Τό «οὐ συνήσθιον» εἶναι μία ὡραία ἔκφραση, που δείχνει μια στενή σχέση, γιατί τρῶμε μαζί μ' ἐκείνους πού ἔχουμε στενές σχέσεις. Καί λέει ὁ Δαβίδ ὅτι στενές σχέσεις δεν είχε μέ τόν ὑπερήφανο καί μέ τόν άπληστο ἄνθρωπο.
Δηλαδή θα λέγαμε ἐδῶ ὅτι ὁ συκοφάντης, ὁ ὑπερήφανος καί ὁ ἄπληστος εἶναι τρεῖς μεγάλες κοινωνικές πληγές, πού ἐπικρατούν στις σχέσεις μας μέ τούς ἄλλους ἀνθρώπους. Η στάση μας; ρητή, καθαρή, ξάστερη: Εξεδίωκον αὐτούς. Μακριά! Μόνο πού ἡ σύνεση ἀπαιτεῖ ὥστε ἡ ἀπομάκρυνση να γίνει μέ τέχνη. Οπωσδήποτε ἀπομάκρυνση, αλλά νά γίνει μέ τέχνη, γιατί οἱ κακοί ἄνθρωποι ὅταν προσβληθοῦν –ὅπως ὁ ὑπερήφανος, για παράδειγμα– μπορεῖ νά μᾶς κάνουν κακό, νά γίνουν ἐχθροί μας. Γι' αυτό χρειάζεται πάρα πολλή προσοχή. Θα είμαστε εὐγενεῖς, ἀλλά άκαμπτοι. Εὐγενεῖς μέ ὅλους, γεμάτοι καλοσύνη κι ἀγάπη πρός ὅλους, ἀλλά θά ἐπισημαίνουμε τούς ἐπικίνδυνους ἀνθρώπους καί θά τούς ἀπομακρύνουμε εὔσχημα. Ὁπωσδήποτε ὅμως θά τούς ἀπομακρύνουμε.
Σ' αὐτά τά χωρία μᾶς ἀνέφερε ο Ψαλμωδός, ἐδῶ ὁ Δαβίδ, ποιούς προσέχει. Να σᾶς πῶ καί κάτι, πού δέν το βλέπουμε βέβαια στον παρόντα Ψαλμό, αλλά το βρίσκουμε σε πολλούς άλλους Ψαλμούς. Το Εβραϊκό κείμενο δέν ἔχει παρωχημένο χρόνο, αλλά μέλλοντα. Ἐδῶ ἡ μετάφραση τῶν Ἑβδομήκοντα χρησιμοποιεῖ παρωχημένο χρόνο. Λέει «οὐ συνήσθιον», δέν ἔτρωγα. «Τὸν καταλαλοῦντα ἐξεδίωκον», τόν συκοφάντη τόν ἔδιωχνα. Εἶναι παρωχημένος χρόνος. Το Εβραϊκό κείμενο ὅμως ἔχει «τόν καταλαλοῦντα θά ἐκδιώξω, καί μέ τόν ἄπληστο καί τόν υπερήφανο μαζί τους δέν θά φάω». Πρόκειται για προγραμματισμένη ζωή, καί κατά συνέπεια τό Ἑβραϊκό κείμενο τό ἀποδίδει καλύτερα. Εἶναι ἐκεῖνο πού σᾶς εἶχα πεῖ στήν εἰσαγωγή ὅτι πρέπει νά ἔχουμε υπόψη μας καί ἄλλες ἐκδόσεις, ἄν θέλουμε να κάνουμε βαθύτερη και καλύτερη εργασία καί μελέτη.
Τώρα λέει τί θά κάνει παρακάτω, ἀπό θετικῆς πλευρᾶς. Ὄχι ποιούς θά ἀπομακρύνει, αλλά τώρα ποιούς θά φέρει κοντά του, κάτι πού ἄν τό ἔκαναν ὅλοι οἱ ἄνθρωποι αὐτό, ἰδίως οἱ ἡγέτες, πόσο θαυμάσια θά ἦταν ἡ ζωή μας...
«Οἱ ὀφθαλμοί μου ἐπὶ τοὺς πιστοὺς τῆς γῆς, τοῦ συγκαθῆσθαι αὐτοὺς μετ᾿ ἐμοῦ». Δηλαδή τα μάτια μου θά εἶναι μόνο στους πιστούς τῆς γῆς, γιά νά κάθονται μαζί μου. Μόνο οἱ καλοί ἄνθρωποι, οἱ εὐσεβεῖς, αὐτοί θά εἶναι ἐκεῖνοι πού θά κάθονται μαζί του, δηλαδή αὐτοί θά εἶναι τό περιβάλλον του.
Μήν ἐπιδιώξετε ποτέ περιβάλλον ἁπλῶς μορφωμένων ἀνθρώπων ἢ πλουσίων, ἀλλὰ εὐσεβῶν. Τό κριτήριο νά εἶναι ἡ εὐσέβειά τους· οὔτε ὁ πλοῦτος οὔτε τό ἀξίωμα οὔτε ἡ μόρφωση.
Γνωρίζω πολλούς ἀνθρώπους, ἔχω συναντήσει δηλαδή πολλούς ἀνθρώπους, πού ἀγαποῦν πολύ νά ἔχουν στο περιβάλλον τους γιά φίλους καί τά λοιπά διανοούμενους ἀνθρώπους· κι αὐτοί οἱ ἄνθρωποι νά εἶναι... δέν ξέρω –εἶναι κάτι παράξενο– νά εἶναι διεφθαρμένοι πραγματικά. Οι πιό πολλοί διανοούμενοι στήν ἐποχή μας εἶναι διεφθαρμένοι ἄνθρωποι. Εἶναι ἀγνωστικιστές... εἴτε ἀπό μόδα είτε από συνείδηση, από πεποίθηση, όπως θέλετε πάρτε το. Εἶναι ἀγνωστικιστές, εἶναι ἄθεοι, εἶναι ἀνήθικοι...
Υπάρχει ἕνα παράξενο δόγμα στους διανοουμένους· ὅτι γιά νά μπορεῖ κάποιος νά ἀποδώσει καλύτερα σαν λογοτέχνης, σαν ποιητής, σαν καλλιτέχνης, ζωγράφος, μουσικός καί τά λοιπά, πρέπει νά ζήσει ἔντονα τή ζωή, να τη ζήσει στις μορφές πού τοῦ προσφέρεται. Γι' αὐτό, ἐπειδή ἐπικρατεῖ αὐτή ἡ ἀντίληψη στούς καλλιτεχνικούς κύκλους, δυστυχῶς καί ἐκεῖ εἶναι διεφθαρμένοι ἄνθρωποι! Καί οἱ διανοούμενοι, οἱ πιό πολλοί, εἶναι διεφθαρμένοι ἄνθρωποι· περνοῦν ἀπ' ὅλες θα λέγαμε τις καταστάσεις πού μπορεῖ νά περάσει ἕνας ἄνθρωπος, καί ἀπό τήν ἀπιστία, καί τήν ἀθεΐα, γιατί θέλουν να δοκιμάσουν τί πράγμα εἶναι ἡ ἀπιστία, τί πράγμα εἶναι ἡ ἀθεΐα, τί πράγμα εἶναι ἡ ἀνηθικότητα· περνοῦν ἀπό ὅλα αὐτά. Είναι φοβερό.
Μέ τήν εὐκαιρία μοῦ εἴχατε δώσει ἕνα ἔντυπο φωτοτυπημένο ἀπό ἕνα περιοδικό για κάποιον μουσικό πού πέρασε, λέει, καί ἀπό τό χασίς, πέρασε καί ἀπό πολλά ἄλλα, καί κατέληξε να γίνει Χριστιανός· αλλά αὐτός ὁ Χριστιανισμός, όπως τουλάχιστον περιγράφεται, εἶναι μ' ἕνα ἐρωτηματικό... Είναι ένας Χριστιανισμός πού μόνο ευαγγελικός δέν εἶναι μπορεί να είναι, ὅπως τόν ἀντιλαμβάνονται οἱ πιό πολλοί, ἕνας Χριστιανισμός κατά έναν κοινωνικό τρόπο. Μόνον εὐαγγέλικός δέν εἶναι· δηλαδή δέν εἶναι ἕνας Χριστιανισμός πού σώζει.
Ἔτσι, βλέπετε, οἱ διανοούμενοί μας περνούν από ὅλες αυτές τις καταστάσεις. Προσοχή! Δεν θα κάνουμε παρέα με διανοουμένους μόνο καί μόνο γιατί εἶναι διανοούμενοι, ἀγνοώντας ή παραγνωρίζοντας ποιά εἶναι ἡ ζωή τους. Οὔτε με πλουσίους. Ἄλλη τάση πάλι ανθρώπων εἶναι νά θέλουν να κάνουν παρέα με πλούσιους ἀνθρώπους... Δεν ξέρω, ἀλλά εἶναι μιὰ ἀλαζονία τῆς ψυχῆς, μία κατάσταση άσχημη, εἶναι ἀπουσία ταπεινοφροσύνης σ' αυτή την περίπτωση. Καί εἶναι καί ἄλλοι πού θέλουν νά κάνουν παρέα μὲ ἀνθρώπους που ἔχουν ἀξιώματα μέσα στην κοινωνία, γιά νά εἶναι περίβλεπτοι, καί οἱ ἴδιοι καί λένε ὅτι ἔχουν σχέσεις μέ τόν τάδε καί μέ τόν τάδε καί μέ τόν τάδε... Ἐφόσον οἱ ἄνθρωποι αὐτοί εἶναι διεφθαρμένοι, δὲν θὰ τοὺς κάνουμε ποτέ παρέα. Δέν θέλω νὰ πῶ ὅτι δέν θά κάνουμε παρέα μ' ἕναν διανοούμενο, ἄν εἶναι εὐσεβής ἄνθρωπος, οὔτε μέ ἕναν πλούσιο, ἂν εἶναι εὐσεβής· ὄχι· τό κριτήριό μας ὅμως θά εἶναι ἂν εἶναι πιστός ἄνθρωπος. Ἄν εἶναι πιστός, τότε μπορεί να γίνει παρέα μας, να γίνει περιβάλλον μας. Γι' αυτό λέει ἐδῶ: «τά μάτια μου ἦταν ἐπάνω στους πιστούς τῆς γῆς, αὐτοί πού θά ἀποτελοῦσαν τό περιβάλλον μου».
«Πορευόμενος ἐν ὁδῷ ἀμώμῳ, οὗτός μοι ἐλειτούργει». Δηλαδή αυτός που περπατοῦσε σε δρόμο ἄσπιλο, ἁγνό, αὐτός μέ διακονοῦσε. «Ἐλειτούργει» θὰ πεῖ ὑπηρετοῦσε, ἦταν ὁ διάκονός μου, ἤ, ἄν θέλετε, ὁ συνεργάτης μου, ὁ ὑπάλληλός μου καί τά λοιπά. Δηλαδή, μέ ἄλλα λόγια, στην υπηρεσία του ἦταν ἐκεῖνος πού ζοῦσε τέλεια ζωή, πνευματική ζωή.
Ὤ, ἄν τά κριτήριά μας ήταν πάντοτε αὐτά...!
«Οὐ κατῴκει ἐν μέσῳ τῆς οἰκίας μου ποιῶν ὑπερηφανίαν, λαλῶν ἄδικα οὐ κατεύθυνεν ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν μου». Μέσα στο σπίτι μου δέν είχε θέση ὁ ὑπερήφανος, καί ἐκεῖνος πού μιλάει ἄδικα δέν στεκόταν μπροστά στα μάτια μου.
Ὁ στίχος 7 θα λέγαμε ὅτι εἶναι μία επανάληψη τῶν στίχων 3, 4 και 5 λέει δηλαδή ότι μέσα στο σπίτι του δέν κατοικοῦσε ἄνθρωπος ὑπερήφανος ἢ ὅποιος μιλοῦσε ἄδικα, δηλαδή ὁ συκοφάντης.
Καί μπαίνουμε στο τελευταῖο χωρίο, τό 8, πού ἀξίζει νά τό προσέξουμε λιγάκι.
«Εἰς τὰς πρωΐας ἀπέκτεινον πάντας τοὺς ἁμαρτωλοὺς τῆς γῆς τοῦ ἐξολοθρεῦσαι ἐκ πόλεως Κυρίου πάντας τοὺς ἐργαζομένους τὴν ἀνομίαν». Δηλαδή: Κάθε πρωί καταδίκαζα σε θάνατο ὅλους τούς ἐγκληματίες τῆς χώρας μου, για να καθαρίσω τήν πόλη τοῦ Κυρίου, τήν Ἱερουσαλήμ, ἀπό ὅλους ὅσους κατεργάζονται τήν ἀνομία.
Ἐδῶ τό «ἀπέκτεινον» μπορούμε να το πάρουμε σε χρόνο Μέλλοντα, δηλαδή «ἀποκτενῶ», ἀφοῦ προγραμματίζει. Θά τό δοῦμε πρώτα - πρώτα από πλευρᾶς ἱστορικῆς, ὅπως εἶναι τοποθετημένο το χωρίο ὅταν τό συνέθεσε ὁ Δαβίδ, δηλαδή τί ἐννοοῦσε ὁ Δαβίδ.
Θά πεῖ: τίς πρωϊνές ώρες ἐκτελοῦσα δικαστικό ἔργο, ἔχοντας δικαστική εξουσία. Εἶναι δέ γνωστό ὅτι τη δικαστική εξουσία στις πόλεις τοῦ Ἰσραήλ τήν ἀσκοῦσαν οἱ πρεσβύτεροι, καί συνήθως ὁ δικαστικός χώρος ἦταν κοντά στις πύλες τῶν τειχῶν. Ἐκεῖ γίνονταν οἱ δίκες.
Τώρα λέει ἐδῶ ὁ Δαβίδ: Πρωί-πρωί, κάθε πρωί, πού θά ἀναλαμβάνω αὐτό τό δικαστικό ἔργο, ὅσοι άμαρτωλοί μου προσάγονται –ὄχι ἁμαρτωλοί μέ τήν κοινή ἔννοια, γιατί ἁμαρτωλοί εἴμαστε ὅλοι, ἀλλά ἐγκληματίες και διεφθαρμένοι ἄνθρωποι, ἱκανοί να μολύνουν τήν κοινωνία– αὐτούς θά τούς καταδικάζω σέ θάνατο –προσέξτε: ἀποκτενῶ ἡ ἀπέκτεινον· θά τούς καταδικάζω, εἴπαμε Μέλλων– και θα καθαρίζω την πόλη τοῦ Κυρίου πού εἶναι ἡ Ἱερουσαλήμ ἀπό ὅλους ἐκείνους πού ἐργάζονται τήν ἀνομία, πού παραβαίνουν τόν Νόμο.
Δέν ξέρω σήμερα, μέ τά σύγχρονα μάτια, ἕνας δικαστικός, ἕνας δικηγόρος ἤ ἕνας απλός πολίτης, πῶς θὰ μποροῦσε νὰ δεῖ αὐτό τό χωρίο τοῦ Δαβίδ. Δέν θά ἤθελα νά ἀναπτύξω τό θέμα ἂν ἡ θανατική ποινή θα ἦταν σωστή ἤ δέν θά ἦταν σωστή μέσα σέ μιά κοινωνία. Πραγματικά δέν θά ἤθελα νά θίξω το θέμα αυτό. Αλλά, ἀπ' ὅ,τι ἔχω ακούσει ἀπό ἐσᾶς τοὺς εἰδικούς, υπάρχουν διάφορες θεωρίες. Ἄλλη θεωρία λέει ότι πρέπει νά ὑπάρχει ἡ καταδίκη σε θάνατο, δηλαδή ή θανατική ποινή, ἄλλη θεωρία λέει ὄχι, ἄλλη λέει νά ὑπάρχει μία μέση οδός, καί τά λοιπά. Ἔχουμε ἀκόμη καί τά ἐλατήρια: Γιατί υπάρχει ή θανατική ποινή; Εκδικεῖται ἡ κοινωνία; Ἡ κοινωνία τόν ἐγκληματία τόν φρονιματίζει; Τί; Ὅλα αὐτά εἶναι διάφορες θεωρίες, τίς ξέρετε ἐσεῖς καλύτερα. Δέν τά θίγω αὐτά, δέν μ' ἐνδιαφέρουν· ἕνα μόνο ἔχω να πω. Ἔχει παρατηρηθεῖ ὅτι μέσα σέ μιά κοινωνία ἀνθρώπων, ὅταν δέν ὑπάρχει ἡ ἄσκηση τοῦ νόμου σέ ἐγκλήματα σοβαρά, τό κακό πολλαπλασιάζεται. Αὐτό. Δεν ξέρω.
Στην Παλαιά Διαθήκη εἶναι σαφές ὅτι ὑπῆρχε ἡ θανατική ποινή, καί μάλιστα τήν ἐπιβάλλει ὁ ἴδιος ὁ Θεός. Στην Καινή Διαθήκη ὁπωσδήποτε δέν ὑπάρχει πλέον αὐτό. Για παράδειγμα, όταν κάποιος μάζευε ξύλα το Σάββατο και ρωτήθηκε ὁ Θεός ἀπό τόν Μωυσή τί ἔπρεπε νά τόν κάνουν αὐτόν, ὁ Θεός εἶπε: «Θά λιθοβολιθεί» (Βλ. Αριθ. 15, 32-26.).
Μιά ἄλλη περίπτωση εἶναι ἡ ἑξῆς: Κάποτε ἕνας γιός Αἰγυπτίου καί Ἑβραίας –Αἰγύπτιος δηλαδή– εἶχε ἀκολουθήσει τούς Εβραίους. Ὅταν τσακώθηκε μέ ἕναν Ἑβραῖο καί βλαστήμησε τό ὄνομα τοῦ Θεοῦ, ρωτήθηκε πάλι ὁ Θεός, καί εἶπε: «Θά λιθοβοληθεῖ. Στη Συναγωγή τῶν Ἑβραίων ὅλοι θα πετάξουν πέτρα. Ὁ καθένας θα πετάξει από μία πέτρα» (Λευίτ. 24, 10-14.). Δύο εκατομμύρια ἄνθρωποι από μία πέτρα! Τί βουνό θά ὀρθώθηκε ἐπάνω ἀπό τό πτώμα του!
Μιά ἄλλη περίπτωση: Ὅταν μπῆκε ὁ Ἰησοῦς τοῦ Ναυῆ μέσα στήν Ἱεριχώ, ὁ Θεός εἶπε: «Δεν θα πάρετε τίποτα ἀπολύτως ἀπό τήν πόλη αυτή· θα την παραδώσετε στη φωτιά. Ὅ,τι δέ νομίσματα βρεθοῦν μέσα στην πόλη, αὐτά θά τα μαζέψετε για να χρησιμοποιηθοῦν μελλοντικά ώστε να κτισθεί ναός». Κάποιος όμως, πού τόν ἔλεγαν Ἄχαρ, ἔβαλε μερικά νομίσματα στην τσέπη του. Καί σέ μία προσεχῆ μάχη, ἐνῶ ἡ Ἱεριχώ ἔπεσε αμαχητί, οἱ Ἑβραῖοι ἔχασαν τή μάχη. Παραπονέθηκε τότε ὁ Ἰησοῦς τοῦ Ναυῆ: «Κύριε, Ἐσύ μᾶς υποσχέθηκες ότι θα κατακτήσουμε τή γῆ τῆς ἐπαγγελίας αμαχητί, ἐδῶ ὅμως χάσαμε!». Και τότε εἶπε ὁ Θεός: «Ναί, χάσατε, γιατί ανάμεσά σας εἶναι ἕνας κλέφτης». «Ποιός είναι;». «Είναι αυτός», τόν ὑποδεικνύει ο Θεός. «Η ποινή του;». «Λιθοβολισμός» (Βλ. Ἰησ. Ναυή 7, 1-26.).
Θὰ μοῦ πεῖτε ὅτι αὐτό ἦταν γιά παραδειγματισμό σ' ἕναν λαό κακοτράχαλο.
Κάτι ανάλογο ἔχουμε καί στήν Καινή Διαθήκη, ὅταν ὁ Θεός προσωπικά επεμβαίνει να θανατώσει. Εἶναι ἡ περίπτωση τοῦ Ἀνανία καί τῆς Σαπφείρας, που θανατώθηκαν ὅταν εἶπαν ψέματα. (Πράξ. 5, 1-11.) Βλέπουμε δηλαδή τή θανατική ποινή νά τήν ἐπιβάλει ὁ ἴδιος ὁ Θεός. Ὄχι μέ ἀνθρώπους, ἀλλά ὁ ἴδιος ὁ Θεός τήν ἐπιβάλλει! Εἶναι καταπληκτικό! Οπωσδήποτε όμως στην Καινή Διαθήκη δέν ἔχουμε πλέον τη θανατική ποινή στα κοινά ἐγκλήματα καί τά λοιπά. Μένει ὅμως αὐτά νά τά κανονίσουν οἱ ἄνθρωποι.
Ας συνεχίσουμε. Νομίζω ὅτι τό χωρίο αυτό που γράφει ὁ Δαβίδ λέει τοῦτο: Δέν θά ὑπάρχουν βρώμικα πράγματα μέσα σε μία πόλη, μέσα σ' ἕναν λαό. Ένας κυβερνήτης, πού θά μποροῦσε, σάν ἕνας ἄλλος Ήρακλῆς, να βάλει κάποιο ποτάμι να ξεπλύνει την κόπρο τοῦ Αὐγεία ἀπ' ὅλα αὐτά τά βρώμικα πράγματα που υπάρχουν μέσα στην πόλη, θά ἔκανε ἕνα ἠράκλειο ἔργο. Καί νομίζω ὅτι ἐκεῖ πρέπει να μείνουμε· ἕνας κυβερνήτης αυτό πρέπει να κάνει.
Ἀλλά ἀκόμη καί κάτι ἄλλο, ἐπειδή μιλᾶμε γιά οικοδεσπότη. Μέσα στο σπίτι σας τί κυκλοφορεῖ; Μήπως ἡ μαμά παίρνει περιοδικά, αυτά τοῦ περιπτέρου τα ποικίλα, καί τά διαβάζουν καί τά παιδιά; Μήπως ή τηλεόραση ἀνοίγει χωρίς ἔλεγχο; Μήπως το παρακάτω... καί τό παρακάτω; Τί μπαίνει μέσα στο σπίτι; Ελέγχουμε τι βάζουμε μέσα στο σπίτι μας καί τί τελικά πέφτει στα χέρια τῶν παιδιῶν μας ἤ στα χέρια τα δικά μας, τῶν μεγάλων; Πρέπει να καθαρίσουμε το σπίτι μας. Τό σπίτι μας να μείνει καθαρό απ' οτιδήποτε είναι βρώμικο.
Κι ἕνα τελευταῖο. Θα κάνουμε αναγωγή τοῦ χωρίου αὐτοῦ. Τήν ἀναγωγή δέν τήν κάνω ἐγώ· τήν κάνουν οἱ νηπτικοί Πατέρες. Εἶναι δέ γνωστό ὅτι οἱ νηπτικοί Πατέρες ἀγαποῦν πάρα πολύ τήν ἀναγωγή ἱστορικῶν καί κυριολεκτικῶν χωρίων –ἐκείνων δηλαδή πού ἀποδίδονται μέ τήν κυριολεκτική τους σημασία, ὄχι τήν αλληγορική– γιατί μέ αὐτόν τόν τρόπο ανάγονται σε ἄκρως πνευματικά θέματα. Αν, για παράδειγμα, διαβάσετε τή Φιλοκαλία, θά τό δεῖτε αὐτό· καί τό χωρίο γιά τό ὁποῖο μιλᾶμε θα το βρείτε στον πρώτο τόμο τῆς Φιλοκαλίας να ερμηνεύεται ὅπως θά τό ἑρμηνεύσουμε.
Τόσο χρησιμοποιοῦν τήν ἀναγωγή οἱ νηπτικοί Πατέρες, ὥστε ὅταν πρωτοδιάβασα Φιλοκαλία, πρό ἐτῶν, θυμᾶμαι ὅτι μέ εἶχε λίγο πειράξει το θέμα αυτό, γιατί ἤθελα νά ἔμενα στην ιστορική έρμηνεία τῆς Ἁγίας Γραφῆς, αὐτήν πού χρησιμοποιεῖ καί ὁ ἱερός Χρυσόστομος, τη λεγόμενη Αντιοχειανή Σχολή, καί νά μήν πήγαινα στην αλληγορική ερμηνεία. Ἐδῶ ὅμως δέν πρόκειται για αλληγορική ἑρμηνεία τῶν νηπτικών Πατέρων –εἶχα κάνει ἕνα λάθος· δέν τό καταλάβαινα δηλαδή αυτό– αλλά πρόκειται για μία αναγωγική θέση τοῦ χωρίου. Δέν εἶναι ἀλληγορική ερμηνεία, πού ἔκανε ὁ Ωριγένης καί ή Σχολή του, ή Αλεξανδρινή Σχολή, αλλά αναγωγική. Δηλαδή παίρνω τό ἱστορικό καί τό ἀνεβάζω πιό πάνω καί τό κάνω πνευματικό. Δέν τό άλληγορῶ, ἀλλά τό ἀναγάγω. Είναι διαφορετικό τό ἕνα ἀπό τό ἄλλο. Ὑπάρχει λεπτή δηλαδή διαφορά, ἄν τό προσέξουμε.
Καί τώρα λοιπόν, ποιοί εἶναι οἱ ἁμαρτωλοί τῆς γῆς καί οἱ ἐργαζόμενοι τήν ἀνομίαν; Εἶναι οἱ πονηροί λογισμοί. Αὐτοί πρέπει να σκοτωθοῦν «εἰς τὰς πρωΐας», ἐπειδή τό πρωί εἶναι τό ξεκίνημα τῆς ἡμέρας. Πρέπει να σκοτώσουμε τους πονηρούς λογισμούς στο ξεκίνημά τους, ἐκεῖ πού ξεκινοῦν. Δηλαδή, μόλις ἔρθει ἕνας πονηρός λογισμός, πρέπει αμέσως νά τόν ἁρπάξουμε, –ἐπιτρέψτε μου νά πῶ μία λαϊκή φράση– νά τόν βουτήξουμε ἀπό τό σβέρκο... και σύμφωνα μέ τόν 136ο Ψαλμό νά τόν βάλουμε στην πέτρα καί νά τόν σφάξουμε! «Μακάριος ὁ λαός ἐκεῖνος, πού θά ἁρπάξει τα παιδιά σου, ὦ Βαβυλώνα, καί θά τά σφάξει ἐπάνω στην πέτρα, θα τους συντρίψει το κεφάλι ἐπάνω στην πέτρα!» (Ψαλμ. 136, 9.). Ἄγριο' ἔ; Ἄγριο! Τά ἔλεγαν αυτά οἱ αἰχμάλτοι Ἑβραῖοι ἀπό τόν καημό τους γιά ὅ,τι εἶχαν τραβήξει ἀπό τούς φοβερούς Βαβυλωνίους. Λοιπόν· θά άρπάξουμε τον πονηρό λογισμό τήν ἴδια στιγμή που θα γεννηθεῖ καί θά τόν δολοφονήσουμε· δέν θά τοῦ δώσουμε ποτέ ζωή, δέν θά τόν βάλουμε στη φυλακή ισόβια δεσμά... Ἐδῶ ἰσχύει ἡ θανατική ποινή! Τελείωσε. Αὐτός ὁ λογισμός δέν πρέπει να ξαναζωντανέψει· πρέπει να πεθάνει, γιατί, ἄν ξαναζωντανέψει, θά μᾶς κυριεύσει, θά μᾶς φάει!
Καί ποιά εἶναι ἡ πόλις τοῦ Κυρίου; Εἶναι ἡ καρδιά μας, γιατί ἐκεῖ ἔρχεται να κατοικήσει ὁ Θεός. Ἡ πόλις τοῦ Κυρίου, ἡ καρδιά, πρέπει να μείνει καθαρή από τοὺς ἁμαρτωλούς τῆς γῆς, δηλαδή από τους πονηρούς λογισμούς. Καί τότε καί ἡ πολιτεία, ὅπως τήν ἀναφέρει εδῶ ὁ Δαβίδ, καί τό σπίτι μας, ἡ οἰκία, καί ἡ καρδιά μας, ὅλα αὐτά θά ἔχουν πραγματικά καθαρίσει.
Καί τώρα νά ἀποδώσουμε τον Ψαλμό αυτόν καί ποιητικά, ἀφοῦ ἔχουμε καί τήν ποιητική απόδοσή του. Νὰ σᾶς πῶ τήν εἰσαγωγή:
Ἔργο Δαβιδικό. Ὁ Ψαλμός αυτός διαγράφει τά καθήκοντα τοῦ βασιλιά, καί μάλιστα τοῦ βασιλιά τῆς Σιών, καί κάθε πιστοῦ πού εἶναι ἀρχηγός, εἴτε στο σπίτι του εἴτε στην τάξη του τήν κοινωνική εἴτε στην Πολιτεία. Γράφτηκε σ' ἐποχή πού ἡ κιβωτός δέν ἦταν στήν Ἱερουσαλήμ, αλλά στα χέρια του Αβεδδαρά.
«Κύριε, κρίση καί ἔλεος θέ νά σοῦ τραγουδήσω,
θα ψάλλω να συνετιστῶ, δρόμο άψογο για να βρω.
Πότε θά 'ρθεῖς σ' ἐμένανε, να σ' ἔχω πιό κοντά μου,
μέ τήν καρδιά μου καθαρή, στο σπιτικό μου ἐζοῦσα,
μπροστά στα μάτια μου ποτέ παρανομιά δέν εἶχα·
μίσος αἰσθάνθηκα γι' αὐτούς πού παραβάσεις κάναν,
σ' ἐμένανε δέν κόλλησε καρδιά διεστραμμένη,
δέν χαιρετούσα πονηρόν που πέρναγε κοντά μου.
Ἔδιωχνα ἐκεῖνον πού κρυφά συκοφαντοῦσε ἄλλον.
Μ' απλήστους ' γώ δέν ἔτρωγα ποτέ καί μ' άλαζόνας,
τα μάτια μου πάνω σ' αυτούς, πού 'δῶ στή γῆ πιστοί 'ναι,
για να καθήσουν δίπλα μου καί σύντροφοί μου να 'ναι.
Αὐτός πού βάδιζε άψογα, αὐτός μέ ὑπηρετοῦσε,
στο σπίτι μου δέν ἔμπαινε υπερήφανος κανένας,
'μπρός μου δέν ἔβρισκε στασιό, κι ὅς πού ἄδικα μιλοῦσε.
Αμαρτωλούς στη χώρα μου δέν ἄφησα να ζήσουν.
τούς σκότωνα κάθε πρωί, για να ξεκαθαρίσω
αὐτούς πού κάναν ἀνομιές στου Κύριου τήν πόλη».
Δευτέρα, 5-12-1977
7η ομιλία στην κατηγορία : "Ἀνάλυσις Ψαλμῶν'.
►Όλες οι ομιλίες της Κατηγορίας :
" Ἀνάλυσις Ψαλμῶν.
(Ὁμιλίες εἰς τό βιβλίο τῶν Ψαλμῶν) " εδώ ⬇️
https://arnion.gr/index.php/palaia-diauhkh/analysis-calmvn
↕️
https://aspalathos21.blogspot.com/2024/12/blog-post_76.html?m=1
Απομαγνητοφώνηση :
Ιερά μονή Κομνηνείου.
https://athanasiosamvonas.blogspot.com/2021/04/blog-post_15.html?m=1
🔸Λίστα ομιλιών της σειράς
«Ἀνάλυσις Ψαλμῶν».🔻
https://drive.google.com/file/d/1TYl6bvFofrohQvNazPRXiWU3vTikWUmi/view?usp=drivesdk
🔸📜 Απομαγνητοφωνημενες ομιλίες της σειράς «Ἀνάλυσις Ψαλμῶν».🔻
https://athanasiosamvonas.blogspot.com/search/label/%F0%9F%94%B9%E1%BC%88%CE%BD%CE%AC%CE%BB%CF%85%CF%83%CE%B9%CF%82%20%CE%A8%CE%B1%CE%BB%CE%BC%E1%BF%B6%CE%BD.%0A%28%E1%BD%89%CE%BC%CE%B9%CE%BB%CE%AF%CE%B5%CF%82%20%CE%B5%E1%BC%B0%CF%82%20%CF%84%CF%8C%20%CE%B2%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%AF%CE%BF%20%CF%84%E1%BF%B6%CE%BD%20%CE%A8%CE%B1%CE%BB%CE%BC%E1%BF%B6%CE%BD%29.?m=1
💠Πλήρης απομαγνητοφωνημένες σειρές ομιλιών (Βιβλία).
https://athanasiosamvonas.blogspot.com/search/label/%F0%9F%92%A0%CE%A0%CE%BB%CE%AE%CF%81%CE%B7%CF%82%20%CE%B1%CF%80%CE%BF%CE%BC%CE%B1%CE%B3%CE%BD%CE%B7%CF%84%CE%BF%CF%86%CF%89%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CE%B5%CF%82%20%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%81%CE%AD%CF%82%20%CE%BF%CE%BC%CE%B9%CE%BB%CE%B9%CF%8E%CE%BD%20%28%CE%92%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%AF%CE%B1%29.?m=1
🔸Επεξηγηματικό βίντεο Ασπάλαθου.
https://youtu.be/8tNfAHRkTCk
__⬇️Playlist "Ασπάλαθου".⬇️__
https://aspalathos21.blogspot.com/2021/07/blog-post_83.html?m=0
Όλες οι ομιλίες ~4.487~ του μακαριστού πατρός Αθανασίου Μυτιληναίου.
https://aspalathos21.blogspot.com/2024/12/4487.html?m=0
📃Απομαγνητοφωνημένες ομιλίες του πατρός Αθανασίου. ⬇️
https://athanasiosamvonas.blogspot.com/2021/04/blog-post_15.html?m=0
📜 Αποσπάσματα ομιλιών πατρός Αθανασίου ⬇️
https://athanasioslogos.blogspot.com/?m=0
__⬇️ Facebook ⬇️__
https://www.facebook.com/groups/1637818926362004/?ref=share
Κατάλογος ομιλιών πατρός Αθανασίου Μυτιληναίου.
https://drive.google.com/file/d/1JmrxaObMVyTA4_pS5yuMaQdoBf8-LwBP/view?usp=drivesdk
†.Πρός Δόξαν τοῦ Ἁγίου Τριαδικοῦ Θεοῦ.
