†. Μία ἀπορία, ἡ ὁποία δὲν εἶναι πάρα πολὺ πρόσφατη ἀλλὰ εἶναι πάρα πολὺ ἐπίκαιρη· κατὰ σύμπτωση, ὅταν τὴν κοίταξα, εἶδα ὅτι λειτουργοῦσε σὰν ἀπάντηση στὸ θέμα τῆς ὁμιλίας ποὺ ἔκανα σήμερα στὸ μοναστήρι μας. Ἀπαντῶντας, λοιπόν, σὲ μιὰ ἀπορία στὶς 14 Φεβρουαρίου τοῦ 1987, λέτε τα παρακάτω: "Καὶ ἔτσι μπῆκε τὸ στοιχεῖο τῆς ἡδονῆς καὶ τῆς ὀδύνης".
Αὐτὸ εἶναι γνωστό: ἡ ἡδονὴ γεννᾶ τὴν ὀδύνη. Καὶ ὁ ἄνθρωπος πλέον ζεῖ μέσα σὲ ἕναν κόσμο φθορᾶς, ὅπου ὅταν ζητᾶ τὴν εὐχαρίστηση, αὐτὴ ἀπολήγει σὲ ὀδύνη καὶ σὲ λύπη. Αὐτὸ τὸ βλέπουμε καθαρά. Ὅπου ὑπάρχει τὸ ἡδονιστικὸ στοιχεῖο, ὑπάρχει καὶ ἡ ὀδύνη. Μπορεῖτε, σᾶς παρακαλῶ, νὰ μᾶς ἐξηγήσετε τί εἶναι ἡ ἡδονή; Ὑπάρχει περίπτωση νὰ ὑπάρξει ἡδονὴ χωρὶς ὀδύνη; Ἂν ναί, πότε; Γιατί αὐτὰ τὰ δύο, ἡδονὴ καὶ λύπη, συνυπάρχουν; Εὐχαριστῶ.
Πραγματικά, αὐτὸ ἦταν τὸ σημερινό μου θέμα καὶ μὲ ἐντυπωσίασε τὸ πόσο ἐπίκαιρα ἔρχεται. Λοιπόν, μὲ πολὺ λίγα λόγια, πράγματι ὑπάρχει αὐτὸ τὸ δίπολο ἡδονῆς-ὀδύνης. Ἡδονὴ σημαίνει εὐχαρίστηση, ὀδύνη σημαίνει πόνος — εὐχαρίστηση καὶ πόνος. Πρόκειται γιὰ ἕνα δίπολο, τὰ στοιχεῖα τοῦ ὁποίου πηγαίνουν πάντα μαζὶ καὶ συνυπάρχουν.
Ἂς δοῦμε, ὅμως, πῶς διαμορφώνεται αὐτὸ ἱστορικά. Ὅταν ὁ Θεὸς ἔβαλε τοὺς πρωτοπλάστους εἰς τὸν Παράδεισο, ὁ Παράδεισος ἦταν τόπος τρυφῆς, ὅπως ἀναφέρει ἡ Ἁγία Γραφή. Τόπος τρυφῆς, δηλαδὴ ἀπολαύσεως. Συνεπῶς, ἡ ἀπόλαυση ἦταν κάτι τὸ νόμιμο, κάτι τὸ σωστό. Εἶπε ὅμως ὁ Θεὸς νὰ μὴν δοκιμάσουν ἀπὸ τὸν καρπὸ κάποιου δέντρου. Ὅταν ὅμως ὁ διάβολος ὑπέβαλε τὴν ἰδέα εἰς τοὺς πρωτοπλάστους ὅτι ὁ Θεὸς τὸ εἶπε αὐτὸ ἀπὸ κακία, γιὰ νὰ μὴν γίνουν οἱ ἄνθρωποι θεοί, τοὺς ἐξαπάτησε δηλαδή. Τότε παρατήρησαν ὅτι ὁ καρπὸς ἦταν πολὺ ὡραῖος στὴν ὄψη καὶ ἑλκυστικὸς στὴ δοκιμή, καὶ τελικὰ δοκίμασαν. Τότε ὅμως, ἀμέσως μετὰ τὴν εὐχαρίστηση τοῦ καρποῦ, ἦρθε ἡ ὀδύνη καὶ ὁ πόνος, γιατί ὁ Θεός τους ἔδιωξε ἀπὸ τὸν Παράδεισο. Ἔκτοτε, ἡ ἡδονὴ μὲ τὴν ὀδύνη πηγαίνουν πλάϊ-πλάϊ. Ὁπουδήποτε κι ἂν ζητήσει ὁ ἄνθρωπος τὴν εὐχαρίστηση, τὴν ἡδονή, ἐκεῖ θὰ συναντήσει καὶ τὴν ὀδύνη. Ὁτιδήποτε εἶναι εὐχάριστο, θὰ φέρει μαζί του καὶ τὸ δυσάρεστο. Αὐτὰ τὰ δύο δὲν χωρίζουν· αὐτό, δυστυχῶς, ἔγινε ἡ μοῖρα τοῦ ἀνθρώπου.
Ἂν θέλετε, μάλιστα, νὰ σᾶς τὸ ἐξηγήσω μὲ ἕνα παράδειγμα: σκεφτεῖτε μιὰ λίμα ποὺ χρησιμοποιοῦμε γιὰ τὸ λιμάρισμα —ὅλοι τὴν ξέρετε τὴ λίμα. Ἐπάνω τῆς ὑπάρχει κάτι, μιὰ λιχουδιά. Πάει, λοιπόν, μιὰ γάτα καὶ τρώει αὐτὴ τὴ λιχουδιά. Ἀλλὰ γλύφοντας, ὅπως συνηθίζουν οἱ γάτες καὶ τὰ σκυλιά, τὸ μέρος ὅπου βρισκόταν αὐτὴ ἡ λιχουδιά, ἡ λίμα κατέφαγε τὴ γλῶσσα τῆς γάτας καὶ ἔβγαλε αἷμα. Γλύφοντας, ἡ γάτα ἀντιλήφθηκε ὅτι ἐπρόκειτο γιὰ κάτι πολὺ γλυκό, ἀλλὰ στὴν πραγματικότητα ἦταν τὸ ἴδιο της τὸ αἷμα. Διότι ἡ πρώτη γεύση πέρασε, τελείωσε. Συνέχιζε, ὅμως, νὰ γλύφει ἀκόμη περισσότερο, βγάζοντας ὅλο καὶ πιὸ πολὺ αἷμα ἀπὸ τὴ γλῶσσα της. Ἔτσι, ἔτρωγε τὸ ἴδιο της τὸ αἷμα, τὸ ἔβρισκε γλυκὸ καὶ ταυτόχρονα καταστρεφόταν ἡ γλῶσσα της. Αὐτὸ ἀκριβῶς συμβαίνει μὲ τὴν ἡδονὴ καὶ τὴν ὀδύνη: ὅπως σᾶς εἶπα, πηγαίνουν πλάϊ-πλάϊ.
Τότε τί θὰ γίνει; Βέβαια, ποῦ νὰ σᾶς ἀναπτύξω τώρα τὴν πρωινή μου ὁμιλία —τὴν ἔχω μάλιστα καὶ μπροστά μου— ἀλλὰ αὐτὸ δὲν εἶναι δυνατόν, γι' αὐτὸ θὰ ἀπαντήσω μόνο πολὺ σύντομα. Ὅταν ἦρθε ὁ Χριστὸς εἰς τὸν κόσμο, ἔζησε τὴν ὀδύνη χωρὶς τὴν ἡδονή. Εἶναι ἡ ὀδύνη ποὺ προκαλεῖται ἀπὸ τὴν ἄσκηση, ἀπὸ τὴν ἰδιότητά μας σὰν χριστιανοί. Ἀκούσαμε σήμερα: «εἴ τὶς θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν καὶ ἀράτω τὸν σταὺρὸν αὐτοῦ καὶ ἀκολουθείτω μοί» Ματθ. 16, 24 ὅποιος θέλει νὰ μὲ ἀκολουθήσει, νὰ σηκώσει τὸν σταυρό του, νὰ ἀρνηθεῖ τὸν ἑαυτό του καὶ νὰ ἔρθει μαζί μου. Αὐτὴ ἡ ἄρνηση τοῦ ἑαυτοῦ μας εἶναι ὀδυνηρή. Νὰ σηκώσουμε τὸν σταυρό μας εἶναι ὀδυνηρό. Τί σημαίνει "σηκώνω τὸν σταυρό μου"; Ὁ χριστιανισμὸς ἔχει πολλὰ στοιχεῖα τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦν θυσία. Δὲν μπαίνουμε μέσα στὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ χωρὶς αὐτὴ τὴ θυσία. Ὁ Χριστὸς εἶπε ὅτι: «τί στὲνὴ ἡ πύλη καὶ τεθλιμμένη ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωὴν» Μάτθ. 7, 14 η πύλη εἶναι στενὴ καὶ ὁ δρόμος στενὸς ποὺ ὁδηγεῖ στὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Ἂν δὲν βαδίσουμε αὐτὸν τὸν δρόμο, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πετύχουμε τίποτα.
Ὁ Ἀπόστολος Παῦλος, ὕστερα ἀπὸ ἕναν λιθοβολισμὸ ποὺ ὑπέστη ἐκεῖ στὰ Λύστρα, ὅπου κόντεψαν νὰ τὸν σκοτώσουν, εἶπε: «διὰ πολλῶν θλίψεων δεῖ (πρέπει) ἡμᾶς εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ» Πράξ. 14, 22 πρέπει, δηλαδή, νὰ μποῦμε μὲ πολλὲς θλίψεις. Ἀλλὰ γιατί "πρέπει"; Ἐκεῖνο τὸ "πρέπει" εἶναι τὸ περίεργο. Γιατί πρέπει; Διότι, ἐφόσον εἶμαι χριστιανός, πρέπει νὰ ἀκολουθήσω τὴν ὁδὸ τοῦ Σταυροῦ, ἀλλιῶς δὲν μπορῶ νὰ σωθῶ. Διότι ἡ προέκταση τοῦ Σταυροῦ εἶναι ἡ Ἀνάσταση· ὅπως ἦταν γιὰ τὸν Χριστό, ἔτσι θὰ εἶναι καὶ γιὰ ἐμᾶς. Ἀλλὰ γιατί πρέπει; Διότι πρέπει νὰ βαδίσουμε τὸν ἀντίστροφο δρόμο. Ὅταν μᾶς ἔβγαλε ὁ Θεὸς ἀπὸ τὸν Παράδεισο, αὐτὸ ἔγινε ἐπειδὴ δὲν νηστέψαμε. Τώρα μᾶς λέει: "Θέλετε νὰ μπεῖτε ξανά; Θὰ νηστέψετε". Λέει ὁ Μέγας Βασίλειος: "Ἐπειδὴ οὐκ ἐνηστεύσαμεν, ἐξεπέσομεν τοῦ παραδείσου· νηστεύσωμεν τοίνυν, ἵνα πρὸς αὐτὸν ἐπανέλθωμεν", γιὰ νὰ ξαναγυρίσουμε. (Περὶ Νηστείας Λόγον Α΄. Ἡ φράση αὐτή, ἡ ὁποία ὑπογραμμίζει τὴ νηστεία ὡς μέσο ἐπιστροφῆς στὸν παράδεισο, ἐντοπίζεται στὴν Patrologia Graeca (τόμος 31, στήλη 168)). Ἀκόμη, δὲν πιστέψαμε εἰς τὰ λόγια τοῦ Θεοῦ τότε καὶ πιστέψαμε εἰς τὰ λόγια τοῦ διαβόλου. Ὁ Θεὸς λέει: "Γιὰ νὰ ξαναγυρίσεις στὴ Βασιλεία μου, στὸν Παράδεισο τὸν αἰώνιο, θὰ πρέπει νὰ πιστέψεις". Ποῦ; Εἰς τὸ θεανθρώπινο πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ. Ἀλλιώτικα δὲν μπορεῖς νὰ γυρίσεις. Ἡ κίνηση λοιπὸν τῆς ἐπιστροφῆς εἶναι ἡ ἀντίστροφη. Τὸ προσέξατε αὐτό; Τὸ λέω ἔτσι γιὰ νὰ τονίσω περισσότερο τὴν προσοχή σας. Ξεκίνησε ὁ ἄνθρωπος μὲ τὴν ἡδονὴ καὶ ἔφτασε στὴν ὀδύνη. Γιὰ νὰ γυρίσει πίσω, πρέπει τώρα νὰ ξεκινήσει ἀπὸ τὴν ὀδύνη, ὥστε νὰ ἐπιστρέψει στὴν ἡδονή. Καὶ ποιά εἶναι ἡ ὀδύνη; Ὁ Σταυρός. Καὶ ποιά εἶναι ἡ ἡδονὴ τώρα; Ὄχι, βεβαίως, τοῦ κόσμου οἱ ἡδονές, ἀλλὰ εἶναι ἡ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ, ὁ Παράδεισος τῆς τρυφῆς. Γιὰ νὰ γυρίσω, λοιπόν, πίσω, αὐτὸν τὸν δρόμο πρέπει νὰ ἀκολουθήσω: ἀπὸ τὴν ὀδύνη, τὸν Σταυρὸ δηλαδή, εἰς τὴν ἡδονή, δηλαδὴ εἰς τὴν Βασιλεία τοῦ Θεοῦ, εἰς τὴν χαρὰ τοῦ Κυρίου μας.
Ἔτσι μετέτρεψε ὁ Χριστὸς αὐτὸ τὸ δίπολο, γιατί ὁ ἄνθρωπος δὲν μποροῦσε νὰ τὸ μετατρέψει. Πῶς νὰ τὸ ἔκανε; Ζοῦσε ἀνὰ πᾶσα στιγμὴ αὐτὸ τὸ δίπολο. Τώρα ὅμως, ὁ Χριστός, ποὺ ἔζησε τὴν ὀδύνη τοῦ Σταυροῦ χωρὶς τὴν ἡδονὴ τοῦ κόσμου, μᾶς δίνει τὴ δυνατότητα ὁ καθένας μὲ τὸν δικό του σταυρὸ νὰ ἀνοίξει τὸν δρόμο, νὲ τὴν ὀδύνη, δηλαδή, νὰ ἀνοίξει τὸν δρόμο πρὸς τὴν εὐχαρίστηση, πρὸς τὴ χαρά, πρὸς τὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Αὐτὸ εἶχα νὰ ἀπαντήσω, μὲ πάρα πολὺ λίγα λόγια, εἰς αὐτὴν τὴν ἀπορία.
